زينب صناعي
 
هشتمين نشست از سلسله نشست هاي درباره علم با عنوان "علم ديني" با حضور حجت الاسلام و المسلمین حاجي‌ ابراهيم در سالن همايش‌هاي كانون انديشه جوان برگزار شد.

به گزارش خبرنگار كانون انديشه جوان، حجت ‌الاسلام و المسلمين دكتر رضا حاجي ‌ابراهيم مدير گروه معارف و عضو گروه فلسفه علم دانشگاه اميركبير در اين نشست گفت: ابتدا به عنوان مقدمه به ضرورت طرح علم ديني مي‌پردازيم و سپس بر سر امکان یا عدم امکان علم دینی به لحاظ نظری نكاتي را يادآور مي‌شوم.
وي اظهار داشت: تصویری که از علم دینی می‌دهیم موثر است و در مقام تحقق یا فعلیت ‌بخشی به علم دینی بايد ببينيم كه چه گام‌هايي را بايد برداريم.

حجت‌الاسلام حاجي ‌ابراهيم با طرح اين سئوال كه انگیزه طرح ما از عنوانی به نام علم دینی آیا یک انگیزه معرفتی است یا دینی، عنوان كرد: من به عنوان یک دانشمند و کسی که درصدد پژوهش در زمینه علوم هستم، آیا درصدد هستم که افقی را براي خود گسترش دهم و از این منظر به سراغ تعالیم دینی بروم یا از این منظر که من یک متدینم اين علوم را پيگيري كنم؟
مدير گروه معارف دانشگاه اميركبير افزود: آنچه که در بحث علم دینی مطرح می‌کنم بیشتر از جهت معرفتی است که اساساً علم جدید با محدودیت‌هایی مواجه است که برای گسترش حوزه و افق دید خودش نیازمند است که سراغ دین به معنای دین حق که عبارت است از اسلام برود.
وي ادامه داد: سرّ این ضرورت هم برمی گردد به این موضوع که اساساً علم جدید هدف خاصی دارد و آن عبارت است از تسط بیشتر بر طبیعت و قدرت ‌یافتن به اینکه بتوانیم در طبیعت تصرف کنیم.

علم جديد با تكنيك مي‌خواهد طبيعت را تصرف كند

حجت الاسلام حاجي ابراهيم با اشاره به اينكه از قرن شانزدهم بیکن در کتاب نو ارغنون خودش سعی کرد جهت‌گیری علم جدید را در آن مطرح کند، اضافه كرد: يكي از شعارهایی که او مطرح کرد، آن بود که برای تصرف بر طبیعت و اقتدار بر طبیعت مدتی باید مطیع آن باشیم به اين معني كه ابتدا اطاعت و اسارت و سپس هم فرماندهی بر طبیعت را داشته باشيم.
وي با بيان اينكه هدف علم جدید بیشتر بر این جهت علم را سمت و سو داده است که ما بتوانیم بر طبیعت تصرف کنیم، اظهاركرد: هایدگر نيز مي‌گويد "علم جدید بیشتر در جای خودش تکنیکی است و در پی به دست آوردن تکنیکی است که بتواند بر طبیعت تصرف کند" که این مسئله بحث جهت‌گیری علم است.
عضو گروه فلسفه علم دانشگاه اميركبير بيان داشت: نکته بعدی خصیصه‌ای است که متفکران دیگر به آن پرداخته‌اند و آن عبارتند از مسئله سکولار و اینجایی بودن جهت گیری علم جدید به این معنا که ما پژوهش‌های علمی را به هر حال به سمت و سویی روانه می کنیم و این جهت بیشتر در جهان مدرن متوجه نیازهای واقعی یا نیازهای کاذبی است که برای انسان مطرح است.
وي با اشاره به اينكه سکولاریسم به معناي یک نگرش است كه مي‌گويد ما منکر جهانی ورای این جهان مانند خدا یا ملائک نیستیم و منکر اخرت هم نیستیم، تصريح كرد: ممکن است کسانی منکر باشند و ما نسبت به ماوراء این جهان منکر نباشیم اما نسبت به آن غافلیم.

تعبير مولوي

حجت‌الاسلام حاجي ‌ابراهيم با بيان اينكه ما بايد یک سری از نیازها را مد نظر قرار دهیم، گفت: نظام اقتصاد سرمایه داری هم یک سری نیازهای کاذب را تعریف می‌کند که این نیازها به دنبال خودش پژوهش علمی را نيز به سمت خود هدایت می‌کند.
وي با اشاره به اينكه دو جهت در علم جدید موجب محدود شدن اين علم است، افزود: یکی جهت‌گیری که بیشتر تصرف و قدرت پیدا کردن بر طبیعت است ،نه بحث حقیقت و ديگري مسئله مقهور آن روحیه اینجایی و اکنونی بودن است به تعبیری که مولوی دارد و می‌گوید:
مرغ جانش موش شد، سوراخ جو                             چون شنید ازگربکان، او ارّه جو
هم در این سوراخ، بنایی گرفت                                  در خور سوراخ، دانایی گرفت
 مدير گروه معارف دانشگاه اميركبير با اشاره به اينكه مولوی می گوید "روح انسان‌ها گاهی از ترس گربکانی ممکن است مانند موش کوری وارد سوراخی شود که همه دانایی او و بنایی او در حد همین سوراخ است.
وي ادامه داد: اگر ما مانند موش کورهایی از وجود مستمر و گسترده خودمان غفلت گردیم و به زندگی حال حاضر خودمان را محصور کردیم ،طبیعی است دانایی و بنایی ما محصور به همین محدوده‌ای است که خودمان را در آن محصور کرده‌ایم.

علم تجربي ديني

حجت‌الاسلام حاجي ‌ابراهيم افزود: در بحث ضرورت اين نكته ضروري است كه من زمانی که از علم دینی سخن می‌گویم نه به اقتضای لباسم و نه اینکه خودم را در زمره اهل علم دینی قلمداد می‌کنم، سخن می گویم و دغدغه بیشتر من دین نیست بلكه بيشتر در اين مسئله علم است.
عضو گروه فلسفه علم دانشگاه اميركبير بيان داشت: ما در علم با محدودیت‌هایی مواجه هستیم که برای رفع آنها محتاج این هستیم که بتوانیم نگاه خودمان را بسط دهیم و دیندار بودنم اینجا بروز پیدا می کند که علم با توجه به آموزه‌های ادیان می‌تواند در افق محدود خودش گسترشی را ایجاد کند.
وي تصريح كرد: واژه‌ها ممکن است معانی متعددی داشته باشند و ما با شایع‌ترین مغالطه منطقی یعنی مغالطه لفظ مشترک و اسم مشترک مواجه شویم و حتي در اینجا که مقصود را بیان می‌کنیم، ممکن است دچار چنین لغزشی شوید اما مراد من از علم مطلق آگاهی و معرفت که غربی ها از آن به نالج یاد می‌کنند، نیست بلكه مراد من از علم مطلق شامل رشته‌هایی از معرفت که روش داوری در آنها یا دست کم قسمتی از آنها مانند روش تجربي است.
مدير گروه معارف دانشگاه اميركبير با اشاره به اينكه اگر من از علم دینی سخن می‌گویم، راجع به علم تجربی دینی سخن گفته‌ام بيان داشت: اگر علم تجربی را تعریف کنیم كه مجموعه ای از مفاهیم و گزاره‌ها است كه خصوصياتي مانند منسجم‌ بودن، منشط نبودن، داراي مفاهیم مستدل و موجه، و سوم اینکه مبنای توجیه این مجموعه عبارتند از سلسله داده‌ها و استنباط‌های حسی تجربی که دارد، نمي‌خواهم مقصود خود را از علم محدود کنم.

علم يا مشغله انساني؟

وي با اشاره به اينكه علم به دو بخش انساني و طبيعي تقسيم مي‌شود و هر کدام از این دو شاخه نيز در زير مجموعه‌اي شامل علوم محض و علوم کاربردی است، افزود: تاثیر پذیری این اقسام در آموزه‌های دینی متفاوت است و مقصود ما از دین، دین اسلام است يعني مجموعه ای از تعالیم که سرچشمه ماورائی دارد.
حجت‌الاسلام حاجي ‌ابراهيم بيان كرد: اکنون وارد امکان علم دینی می شویم که به گمان بنده فقط بحث امکان نیست و یک ضرورت است اما برای اینکه این امکان را تصویر کنیم شاید چند بخش را مورد بررسی قرار دهیم که در آنجا آموزه‌های دینی می تواند تاثیرگذار باشد.
وي با اشاره به اينكه یک فیلسوف علم کتابی دارد، گفت: فيلسوف تفکیکی را راجع به تلقی ما از علم مطرح می کند و مي‌‌گوید گاهی علم را شما به مثابه یک مجموعه ای از گزاره‌ها می‌‌بینید كه در اینجا ممکن است ارزش‌های اجتماعی و انگیزه‌های عالمان تأثیر گذاری‌اش در این مجموعه مشخص نباشد، اما در این پیکره از گزاره ها اگر مجموعه ها را رصد کنید، می بینید محصول کار جمعی تعدادی از عالمان در یک جامعه علمی است.
مدير گروه معارف دانشگاه اميركبير با بيان اينكه گاهی می‌توانیم علم را به عنوان یک مشغله انسانی نگاه کنیم و علم به مثابه فعالیت انسانی است عنوان كرد: در رفتارهای ما بسیاری از رفتارهایی که در آن پیکره قابل ردیابی نیست، اینجا قابل ردیابی است، اگر این تفکیک را بپذیریم که انصافاً تفکیک درستی است، اما برای اینکه تأثیر دین و تعالیم دینی را بر روی علم ردیابی کنیم باید روی علم به مثابه مشغله انسانی ببینیم چه تأثیراتی می تواند بگذارد.

نخستین حوزه تأثیرپذیری علم از آموزه‌های دینی، هدف علم است

عضو گروه فلسفه علم دانشگاه اميركبير بيان داشت: در خصوص هدف علم، اگر علم را به عنوان پیکره‌ای از گزاره‌ها در نظر بگیریم، شاید برای ما سخت باشد، زيرا در پیکره گزاره‌ها شاید تعریف علم زیاد برای ما محسوس نباشد که علم هدف دارد، اما به عنوان مشغله ما در جامعه علمی یک هدفي مطرح است.
وي با اشاره به اينكه علم جدید در سمت و سویی خاص حرکت می‌کند، تصريح كرد: در حوزه پژوهش چنین نیست که همه چیز را مورد تحقیق قرار دهید زيرا با یک بار رصد کردن نمی‌توانید همه  آسمان را مورد رصد قراردهید پس اگر ما علم را به مثابه مشغله انسانی دیدیم آن مجموعه می تواند هدف گیری داشته باشد و محصول آن هم جهت خاص پیدا کند و اگر تعالیم دینی خاصه مبانی ای که مربوط به ارزش‌ها می شود که آدم را یک واقعیت مستمر دارای جاودانگی و مرتبط دارای ارتباط های متعدد بدانیم، قطعا تعالیم دین در آن هدف‌گیری علم موثر خواهد بود.
حجت‌الاسلام حاجي ‌ابراهيم يادآورشد: در نگاه دینی انسان مرتبط و مستمر تلقی می‌شود اما در نگاه تجدد به عنوان سکولار به انسان نگاه می‌کنیم بنابراین نخستین حوزه تاثیرپذیری علم از آموزه های دینی بحث هدف علم است و دومین حوزه تاثیرپذیری علم از دین حوزه پژوهش و تحقیق است كه از دو جهت می‌تواند متاثر از دین باشد.
وي ادامه داد: یکي آنكه ارزش‌ها سعی می‌کنند چیزهایی را القا کنند و فرایندهایی را در تحقیق مطرح کنند و حوزه دوم آموزه‌های توصیفی در باب دین است که این آموزه‌ها می‌تواند تعیین کننده حوزه پژوهش ما باشد و اگر نگاه دینی در پس زمینه ذهن من به عنوان یک انسان واقع شد و نگاه من نسبت به عالم متاثر از نظریه هایی شد که سبقه دینی دارند، روی حوزه پژوهش من تاثیر گذارند.

علم جدید درنظر پوزیتیویست‌ها هیچ مبنای غیرتجربی ندارد

عضو گروه فلسفه علم دانشگاه اميركبير با اشاره به اينكه حوزه دوم تاثیرپذیری علم از تعالیم دینی عبارتست از تاثيرپذیری از گزاره‌های توصیفی دین، افزود: در زمینه تعیین حوزه پژوهش تنها بحث هدف جنبه ارزشی دارد و سومین حوزه نيز شامل تاثیرگذاری در زمینه نظریه پردازی است.
وي با اشاره به اينكه این تقسیم از زمان متفکران حلقه و دین مطرح شده است عنوان كرد: ما نسبت به تئوری‌های علمی در باب شکل گیری‌شان که اصلاح می کنیم گاهی به صید یا گردآوری یا مقام کشف يادآوری و شیوه اینکه چگونه آنها را محک بزنیم، فرق می گذاریم.
حجت‌الاسلام حاجي ابراهيم گفت: در حوزه داوری تئوری‌ها روش معینی دارند یعنی روش داوری اما در مقام گردآوری تئوری‌ها، روش نداریم كه می گفتند کار فلسفه علم مربوط می‌شود به روش علم که داوری است و کارگرد آوری را باید به مورخین علم محول کنیم برای آنکه آنجا راه محدودی نیست.
مدير گروه معارف دانشگاه اميركبير بيان داشت: حوزه چهارم از حوزه‌های تاثیر پذیری دین بحث مبادی مابعدالطبیعی یا غیر تجربی علم است و علم جدید درنظر پوزیتیویست‌ها هیچ مبنای غیر تجربی ندارد.
وي با اشاره به اينكه اگر شما در تاریخ اندیشه آنها را نگاه کنید، دانشمند آنها می‌گوید علم یا معرفت انسانی سه دوره دارد، تصريح كرد: دوره نخست دوره دینی، دوره دوم دوره فلسفی ودوره سوم، پوزیتیویستی است و ما وقتی به دوره علم جدید می‌رسیم از نگاه او در حقیقت آن دو دوره را زیر پا گذاشتیم.
وي با اشاره به اينكه پوزیتیویستی 6 خصوصیت دارد، گفت: آن 6 خصوصيت واقعی، مفید، یقینی، ارگانیک، نسبی و دقیق است.

متافيزيك همان گزاره‌هاي غيرتجربي است

حجت‌الاسلام حاجي ‌ابراهيم با بيان اينكه وقتي مي‌گوييم یقینی است یعنی یا محصول مستقیم ادراکات حسی ماست، یا استنتاج منطقی از گزاره‌ها است، اظهارداشت: در بحث‌های تاریخی و هم تاملات دقیق‌تر در پیش فرض‌هایی که در علم به زبان آورده نمی‌شوند، نشان داده است كه علم هیچگاه خالی از متافیزیک نیست و متافیزیک یعنی همان گزاره‌های غیر تجربی که با تجربه آنها را به دست نیاورده‌ایم.
وي ادامه داد: در هر علمی هسته ای داریم که آنجا یک سری پیش فرض‌های متافیزیکی است که دست نمی خورند و به تعبير لاكاتوش هسته‌های سختند كه معمولاً تغییرات روی کمربندهای محافظ است.
مدير گروه معارف دانشگاه اميركبير افزود: متافیزیکی در اینجا تنها به معنای غیرتجربی است حالا دین می تواند در این مبانی متافیزیکی علم هم دخیل باشد.
وي با بيان اينكه یکی از حوزه‌های تاثیرپذیری علم از دین حوزه پیش فرض‌های غیرتجربی است و علم نیز تابع مبانی و قاصر است، عنوان كرد: در حال حاضر علم برای اینکه جامعه علمی آن را بپذیرد و علم باشد و عینیت تجربی داشته باشد، همگان باید آن را داوری کنند كه ملاک‌های داوری در اینجا مهم است و ما به چند مورد اشاره مي‌كنيم.
عضو گروه فلسفه علم دانشگاه اميركبير گفت: دسته نخست تطابق با داده های حسی است، دسته دوم سازگاری و انسجام یک نظریه، دسته سوم سادگی و ملاک چهارم جامعیت و شمول است.

آموزه‌هاي ديني در حوزه داوري تاثيرگذار است

وي افزود: ما از نگاه‌های زیبایی‌ شناختی گذر مي‌كنيم زيرا 4 ملاک داریم كه معمولاً داده‌ها در نظریه‌ها کاملا تطابق ندارند، در بحث داوری نيز تنها معیار داوری معیار تطابق با داده‌ها نیست بلکه مجموعه‌ای از ملاک‌ها را داریم.
مدير گروه معارف دانشگاه اميركبير بيان داشت: دراین مورد اینکه معیارها در مقایسه با هم چقدر اهمیت دارند، تصمیم دانشمندان است و تصمیم گیری دانشمند اغلب اوقات تصمیم‌گیری شخصي است كه این تصمیم‌گیری شخصی چه بسا متأثر از آموزه ها و تعالیم دینی باشد.
حجت‌الاسلام حاجي ‌ابراهيم ادامه داد: پس در مسئله مبانی و پیش فرض‌های متافیزیکی و نيز در موضوع مقاصد و همچنين در باب نظریه پردازی هم در مورد حوزه پژوهش و هم در حوزه داوری نسبت به نظریه‌ها، علم می‌تواند متأثر از دین باشد بنابراين آموزه‌های دینی حتی درحوزه داوری هم تاثیرگذار است.
وي اظهاركرد: اساساً زمینه پدید آمدن چنین علمی این است که پژوهشگرانی که در رساله‌های دکتری و بعد هم در بعد از پایان تحقیقات‌شان، تحقیقاتی در مغز دانشجو می‌خواهند انجام دهند، نخستين زمینه برای شکل‌گیری علم دینی، آشنایی عمیق و تفکر و تنفس در فضای دینی است.
عضو گروه فلسفه علم دانشگاه اميركبير افزود: من به عنوان روانشناس اگر تنها بخواهم با مفاهیمی که در علم جدید وجود دارد، روانشناسی کنم خوب بین این موضوعات موردی را بالاتر پیدا نمی کنم، ما اگر دایره مفاهیم و اندیشه‌هایمان به همان داده‌های علمی محصورشود، خوب همین اندازه هم می‌بینیم و می‌خواهیم.
وي گفت: لازمه اینکه من افق گسترده‌تری و زمینه الهامات جدید را در ذهن خود پدید بیاورم، عبارت است از اینکه دایره مفاهیم و اندیشه‌های ذهنی خودم را در حوزه علوم دینی گسترش دهم بنابراين نخستين قدم شامل از بسط دادن عمیق پژوهشگران و اندیشه‌های آنها به آموزه‌های دینی و عطف توجه به ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی است.
حجت‌الاسلام حاجي ‌ابراهيم عنوان كرد: در درجه دوم نيز سعی بر الهام‌گرفتن نه استنتاج منطقی و سعی بر الهام ‌گرفتن نظریات جدید درباب حل مسائلی که در علوم انسانی برای ما مطرح است و نظریاتی که نتیجه منطقی دین نیستند که اگر زمین بخوردند بگوییم دین زمین خورده  است، نه ملهم اند و لذا اگر زمین بخورند، نه زمین خوردنشان نقش نقض تعالیم دینی را دارد و نه موفقیتشان نقش تایید موفقیت تعالیم دینی را دارد.
وي افزود: هیچکدام اين موارد نیست و ما درحقیقت می‌خواهیم الهام بگیریم و افق‌هایی را تحت تاثیر تعالیم دینی پیش روی خودمان باز کنیم و تحت تاثیر آنها تئوری‌ پردازی ما رنگ و صبغه دینی به خودش بگیرد.