زينب صناعي
 
دومين نشست از سلسله نشست‌هاي علم‌شناسي با عنوان "عقلانيت در حوزه فلسفه علم" با حضور دكتر مقدم‌حيدري و به همت كانون انديشه جوان و بسيج دانشجويي دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبايي (ره) در پرديس مركزي اين دانشگاه برگزار شد
 
به گزارش خبرنگار کانون اندیشه جوان، در اين نشست دكتر غلامحسين مقدم‌حيدري عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: علم زمانی که به مکتب کوهن می رسد دو مشکل و مناقشه پیش می‌آید، یکی آن که پیشرفت علم زیر سؤال می‌رود و دیگر آنکه دانشمندان براساس چه معیارها و گزینش‌هایی به ارائه نظریه می‌پردازند؟
وي اظهار داشت: طبق نظر كوهن تحقیقات تاریخی نشان می‌دهد در این معیار و گزینش استدلال‌های منطقی منطبق بر تجربه نیست بلکه بسیاری ازمعیارهای روانشناختی و جامعه‌شناختی در این گزینش، در نظریه‌ها دخیل هستند.

اين پژوهشگر با اشاره به اينكه کوهن می‌گوید بعد از او به جای معقولیت نظریه علمی از مقبولیت نظریه علمی صحبت می‌کنند، افزود: دانشمندان براساس معیارهای سفت و محکم به ارزیابی نظریات نمی‌پردازند بلکه ممکن است براساس معیارهای روانشناختی خودشان مباحث را ارزیابی کنند.
 
يك نظريه علمي اگر نتواند مشكلي را حل كند، رو به زوال رفته است.
 
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به اينكه پس از کوهن مبحث دیگری به نام عقلانیت نظریه علمی آغاز مي‌شود، تصريح كرد: پس ازکوهن، لاکاتوش سعی می‌کند دوباره وضعیت عقلانیت را به نظریه علمی باز گرداند و نظريه‌اي ارائه مي‌دهد که ما همیشه یک هسته‌ سختی در علم داریم که آن هسته سخت معمولاً بخش ریاضی و منطق آن نظریه را تشکیل می‌دهد و یک کمربند محافظتی دور آن هسته سخت داریم که هنگامي که نظریه با بحران مواجه می‌شود، آن کمربند محافظ مورد تغییر و تحول قرار می‌گیرد.
مقدم‌حيدري بيان مي‌كند: در سیستم‌های اجتماعی، هر نظامی، هسته‌ای سخت دارد که مجموعه اصول آن نظام را تشکیل می‌دهد و زمانی که بحران‌های اجتماعی آغازمی‌شود، سعی می‌کنند تا آنجایی که امکان دارد در آن هسته سخت تغییر و تحول به وجود نیاورند و در کمربند حفاظتی تغییر وارد کنند.
وي با اشاره به اينكه لاکاتوش می‌خواهد تغییری در این نظریه‌ها ایجاد کند که بر مبنای عقل انجام شوند، افزود: لاکاتوش معتقد است یک نظریه علمی پس از مدتی اگر نتواند مشکلی را که برایش پیش آمده حل کند، آن برنامه تحقیقی رو به زوال می‌رود و از کار می‌ایستد.
اين پژوهشگر عنوان مي‌كند: به عنوان نمونه اگر هسته سخت جامعه‌مان را "دین شیعه" و  کمربند محافظش را "نظریه حکومتی و اجتماعی" در نظر بگیریم، هر گاه در آن مشکلي به وجود آيد، در هسته سخت آن تغییر وارد نمی‌کنند بلکه درکمربند محافظ تغییر به وجود می‌آورند و در این برنامه اگر کمربند نتواند محافظت کند، این برنامه را کنار می‌گذارند.
 
منطق براي كساني است كه ساده فكر مي‌كنند
 
مقدم‌حيدري گفت: از لاکاتوش كه هم فيزيكدان و هم فيلسوف بوده است، مي‌پرسند از کجا می‌فهمیم برنامه پژوهشی از کار ایستاده است، كه وی نمي‌تواند جواب خاصی در این زمينه ارائه كند زیرا نمی‌توان پیش‌بینی کرد که چه زمانی برنامه پژوهشی از حرکت می‌ایستد به اين معني كه همیشه وقوف بعد از وقوع است و هر لحظه ممکن است راه حلی برای مشکل پیدا کرد.
اين پژوهشگر با اشاره به اينكه حرف‌هاي لاكاتوش در اين مسئله موفقيت‌آميز نيست، عنوان كرد: پس از لاکاتوش، فایرابند، مهم‌ترین موضوع را که عقلانیت است، نقد می‌کند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با طرح اين سؤال كه به نظر شما درستی قواعد منطق از کجا می‌آید، افزود: فایرابند معتقد است، منطق ما ساده‌کردن فکر آدم‌هاست، زیرا فکر آدم‌ها پیچیده است و ما آن را ساده می‌کنیم.
وي اضافه كرد: ما اصلاً کارهای روزمره را مطابق منطق انجام نمی‌دهیم زيرا منطق تنها برای کسانی است که به فکر، ساده نگاه می‌کنند و زمانی کارها مطابق منطق انجام می‌گیرد که ساده عمل شود.
مقدم حيدري ادامه داد: هیچکدام از نظریه‌های دانشمندان بر اساس منطق درست نشده است حتی در ریاضی هم اینگونه است و درحوزه‌های سفت و سخت علمی هم قواعد بر اساس منطق درست نشده است، به اين معني كه اصلاً آنها بخش معرفتی به نام منطق ندارند و یونانی‌ها خودشان این بخش را درست کرده اند.‌
 
نظريه كوانتوم
 
اين پژوهشگر بيان داشت: بیشتر اوقات در فرهنگ‌های مختلف آن منطقی که منظور ماست وجود ندارد و این ما هستیم که منطق را روی بسیاری چيزها سوار کرده‌ایم.
وي گفت: برخي معتقدند، بعضی اوقات در نظریه‌ها اگر ببینیم آن نظریه با نیت ما سازگار نیست، حتی منطق را هم دستکاری می‌کنیم، تنها فرهنگی که منطق درآن دیده می شود، فرهنگ یونان است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به نظريه كوانتوم "فايرابند" افزود: وي در اين نظريه معتقد است كه اصل تناقض اصلاً کاربرد ندارد و انسان‌ها نمی‌توانند با آن کار کنند اما با همان تناقض در فیزیک کوانتوم در حال کار کردن هستند.
وي اضافه مي‌كند: فايرابند اين موضوع را كه عقلانیت مساوی با منطقی ‌بودن به این معنی است را زیر سؤال می‌برد.
مقدم حيدري ادامه داد: فایرابند می‌گوید بشر که می‌خواهد کاری را انجام دهد، بر این گمان است که برای انجام آن نخست عقل پیش روی ماست و سپس عمل، مطابق با آن كه عده‌ای عکس این مسئله را معتقدند.
 
عقل و عمل يك جوهر دارند
 
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی هركدام از اين نظريات را داراي مشكلاتي دانست و گفت: فايرابند می‌گوید عده‌ای معتقدند که عقل و عمل با هم مبادله دارند مانند این موضوع که شما نقشه‌ای دارید و قصد داريد كه از یک بیابان یا یک کویر  عبور كنيد و اكثر اوقات می‌بینید که نشانه‌های نقشه ي تپه‌ها و بیابان‌ها دقیقاً مطابق نقشه نیست اما نقشه به شما راهی را نشان می‌دهد که بدون آن هم اگر بخواهید حرکت کنید، نمی‌توانید جایی را پیدا کنید، یعنی نقشه خوانی به شما کمک می کند تا اصلاحاتی را در آن نقشه به وجود آورید و هر دوگونه به هم کمک می‌کنند.
وي تصريح كرد: فایرابند معتقد است، کار زندگی ما، نه عمل جدا و نه عقل جداگانه است و این دو یک جوهر دارند كه جوهر را تکه‌تکه کردیم که بخشي از آن را عقل  و بخش ديگر را عمل می گويیم به اين معني كه چیزی را که ما در عمل انجام می‌دهیم تنها یک جوهر دارد و همه چیز همان عمل است.
مقدم حيدري در پاسخ به این سؤال که عقلانیت را به چه معانی دیگری می توان گرفت، افزود: برخي معیار عقلانیت را به فاندیشنالیسم تعبیر می‌کنند؛ یعنی بنیادی وجود دارد که همگی معرفت را بر آن بنیاد قرار می‌دهند و همه روی آن توافق دارند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اضافه كرد: ما معرفتی را عقلانی می‌گوییم که همه بتوانیم آن را روی بنیادی که همه روی آن توافق داریم، تأويل دهيم.
اين پژوهشگر ادامه داد: این نظر مشابه با آن سخن ارشمیدس است که می‌گوید یک نقطه به من بدهید تا تمام عالم را با آن بسازم، پس دراینجا یک شالوده ای وجود دارد که ما همه چیز را به آن ارتباط مي‌دهيم.

 
دانشمندان بنا به موقعيت‌هاي خاص رواني نظرياتي را ارائه مي‌دهند
 
مقدم حيدري با طرح این سؤال که آن شالوده و بنیانی که همه چیز را می‌توان به آن تأويل کرد چیست و آن جوهر ثابت چه می تواند باشد، گفت: هر کس برای جوهر تعبیری دارد و برخي آن را یک روش علمی می‌دانند.
وي بيان كرد: پزیتیویسم‌ها این روش علمی را مشاهدات، استقرار و نتیجه می‌گویند و پوپری‌ها می‌گویند حدس می‌زنیم و اثبات می‌کنیم.
اين پژوهشگر عنوان كرد: كوهن می‌گوید اصلاً اینها نیست و دانشمندان بر اساس روش کار نمی‌کنند، بلکه بنا به موقعیت‌های روانی خاصی که دارند نظریه‌هایی را با توجه به شواهدی که در مورد طبیعت دارند ارائه می‌دهند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اظهار داشت: فایرابند معتقد است، روش و جوهر به هيچ عنوان وجود ندارد بلکه تنها یک عمل انسانی است که انجام می‌دهند و اسم آن را نیز علم گذاشتند، آن جوهری که می‌گوییم کجاست، در واقع اصلاً جوهری وجود ندارد.
مقدم حيدري تصريح كرد: گاهی برای ذراتی نظریه اي داریم که اصلاً وجود ندارد، مانند کوارک که وجود خارجی ندارد و درآزمایشگاه هم آن را پیدا نکردیم.
وي افزود: فایرابند می‌گوید "فاندیشنالیسم" یا همان ریشه‌ای و شالوده‌های دیدن، در کل یک مشکلی دارد و آن این است که لزومی ندارد همیشه پایه‌ای برای معرفت ببینیم، بسیاری اوقات می‌‌توان معرفت را بدون پایه در نظر گرفت.
اين پژوهشگر اضافه كرد: اين مسئله مانند تسبیح است که دانه‌هایش روی پایه‌ای ساخته نشده است و همه مانند هم هستند و روی یک پایه بالا نرفته‌اند اینها هم به مثابه تسبیح می مانند؛ یعنی یک رشته‌ای دارند که همه روی آن رشته به هم وصل شده‌اند و هیچ کدام پایه آن دیگری نیست و این‌ها در آن رشته به هم وصل هستند و با هم معنا پیدا می‌کنند.
مقدم حيدري ادامه داد: در معرفت‌های دینی و ابراهیمی، توحید چنین رشته‌ای است و همه اين اصول بر توحید بنا شده است زيرا نگاه الهی همه را به هم وصل می‌کند اما زندگی دینی اینگونه نیست که شما چیزی را پایه در نظر بگیرید و سپس بقیه را روی آن بسازید.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تصريح كرد: اينگونه نيست که بر این اساس توحید را نخست قرار دهيم، سپس نبوت را نتیجه بگیریم و بعد از آن بخواهیم نبوت و امامت و معاد را نتیجه بگیریم که در این حین مشکلات بسیاری به وجود می‌آید و پس از این موارد تازه به احکام می‌رسیم که دیگر نمی‌توانیم به راحتی نتیجه بگیریم، پس می‌گوییم چون او گفته ما عمل می‌کنیم.                                     
 
رواج بحث‌هاي فلسفي در زمان تشكيل نهضت ترجمه
 
اين پژوهشگر عنوان كرد: آنچه همه چیز را به يكديگر مرتبط کرده است، نگاه خداباورانه است و لزومی ندارد همه را به یک پایه و بنیاد وصل کنیم.
وي با اشاره به نظر فايرابند در اين خصوص می‌گوید: همه در یک اصل جهان شمول با هم مشترک هستند اما بايد ديد كه این اصل را کجا می‌توان قرار داد زيرا نمی‌توان چیزی که همه انسان‌ها بتوانند بر سر آن توافق کنند را پیدا کنيم.
مقدم حيدري ادامه مي‌دهد: ما شاید بتوانیم ميان خود و غربی‌ها عوامل مشترکي را پیدا کنیم اما بین خود و سرخپوستان یا قبیله ای در سودان چه چیز مشترکی می‌توانیم، پیدا کنیم؟
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تصريح كرد: فایرابند معتقد است، عقلانیت چیزی فرای سنت‌ها نیست و خودش به تنهایی سنت است كه از افلاطون و طالس به بعد اينگونه است و سقراطیان این سنت را نداشته‌اند که همه چیز مطابق عقلانیت باشد و اين مسئله تنها برای یونان است.
وي با اشاره به اينكه از آن سنت به ما هم رسیده است، گفت: ما عموماً در دوره‌های اوایل اسلام بحث‌های علمی، فلسفی به این شکل نداشتیم اما در زمان‌های بعد به سبب تشکیل نهضت ترجمه، ناخودآگاه و از روی اجبار در شرایطی قرار گرفتيم که به بحث‌های فلسفی می‌پردازند.
مقدم حيدري با اشاره به اينكه فایرابند از جادو البته نه به معنای تردستی، بسیار سخن مي‌گويد، عنوان كرد: این فرهنگ‌ها اسطوره است که با این فرهنگ‌هایی که ما درون آن قرار گرفتیم فرقی ندارد که فکر کنیم فرهنگ ما بهتر است، فايرابند صحبت از فرهنگ علمی غرب می کند و مي‌گوید زمانی که برای شما از اسطوره صحبت می‌کنند گویی یک واقعیت جدایی وجود دارد و انسان‌هاي این فرهنگ برای اینکه سرگرم باشند، اسطوره‌هایی می‌سازند.
 
دنبال معیار عقلانیت گشتن مخصوص دنياي غرب است
 
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: یکی از دغدغه‌های دوران جدید آن است که همه چیز باید برهانی و اسطوره‌ای شود و نقد پذیر بودن هم که از ارسطو به بعد بوجود آمد، علتش آن است که آنها قبول کرده بودند که همه معرفت‌ها ریشه بشری دارند اما فرهنگ‌هایی که این را قبول ندارند، زیاد نمی‌توانند از این نقد‌کردن استفاده کنند.
وي اظهار كرد: فرهنگ‌های دینی یا فرهنگ‌های قبیله‌ای که در حوزه‌های غربی قرار نمی گیرند، از همين گونه هستند و کسی که نگاه دینی دارد همه چیز را برخلاف نوع نگاه جديد آیه و نشانه می‌بیند.
مقدم حيدري بيان كرد: در این نوع نگاه زمانی که شما جهان را نگاه می‌کنید نشانه نمی‌بینید و هر چیز برای خودش به طور مستقل است اما در نگاه دینی زمانی که به آب، دریا و سیب نگاه می‌کنید، بلافاصله از عظمت خداوند سخن می‌گویید، اینجا دیگر سیب برای شما فقط یک سيب نیست، نشانه عظمت چیز دیگری است.
اين پژوهشگر عنوان كرد: اگر شما سیب را به کسی که نوع نگاه غربی جدید دارد بدهید، او به سیب به طور مستقل نگاه می‌کند که آن سیب لک دارد یا کوچک است یا می‌گوید آن را به آزمایشگاه ببرید، ژن‌هایش را تغيير دهيد تا بزرگ‌تر شود، اما در نگاه دینی این گونه نیست همه چیز از درونش این طور بیرون نمی آید که همه چیز را مثل انرژی ذخیره کنیم بعد بخواهیم در آینده از آن استفاده کنیم.
وي با اشاره به اينكه فایرابند معتقد است عقلانیت خودش یک سنت غربی است و ما این سنت را به همه جوامع بشر تحمیل کردیم، افزود: وي همچنين عقیده دارد که ما به گونه اي برای دیگران جا انداختیم که اگر راجع به فرهنگ خودشان هم بخواهند بدانند، ما باید برایشان تعریف کنیم، به همین سبب فایرابند عقلانیت به این معنی و به دنبال معیار عقلانیت گشتن را زیر سؤال می برد و می‌گوید دنبال معیار عقلانیت گشتن مخصوص دنياي غرب است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با بیان اینکه ما نباید عقل قرآن را با این عقل مقایسه کنیم، تأکید کرد: ما بسیاری از آیات را داریم که کاملاً دور هستند اما به سبب آنكه خداوند فرموده می‌گوییم درست است.
مقدم حيدري گفت: در نگاه دینی زمانی که به باران نگاه می‌کنید، می گویید خداوند رحمتش را بر ما می‌فرستد اما در نوع نگاه جدید در باران تقطیر را می‌بینید، یعنی به صورت سیستم فیزیکی مشاهده مي‌كنيد و نشان مي‌دهد كه بارش باران در این دو نگاه تفاوت دارد كه ما قصد داریم دو نگاه را با هم تلفیق کنیم.