زینب صناعی
 
نخستين نشست از سلسله نشست هاي "علم شناسي" با حضور دكتر مقدم حيدري به همت کانون اندیشه جوان و با همكاري بسيج دانشجويي دانشگاه علامه طباطبايي (ره) در پرديس مركزي این دانشگاه برگزار شد.
 
به گزارش خبرنگار کانون اندیشه جوان، در این نشست دکتر "غلامحسین مقدم حیدری" عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي گفت: بیش از یک دهه است که همه در تب و تاب علم اسلامی و بومی هستند و باید ببینیم که علم اسلامی یعنی چه و می خواهیم آن را چکار کنیم.
وی اظهار کرد: این علم ویژگی های ثابتی دارد که از فرهنگ غربی گرفته شده است و مشکلاتی را مانند مشکل زیست محیطی، یا استعمارکردن کشورها به وجود می آورد.

این پژوهشگر عنوان کرد: مشکل ما این است که آن جوهر ثابت را برداریم و در بستر دینی قرار دهیم که مضرات غیردینی آنها را نداشته باشد.
مقدم حیدری با بیان پرسشی که آیا ویژگی های ثابت در علم است و اگر وجود دارد، کدام است، تصریح کرد: هیچکس نمی گوید جوهر ثابت علم چیست که شما می خواهید از آن اسلامیت را بگیرید، باید بدانیم چرا دنبال علم اسلامی می روید؟
 
اهمیت غربی ها برای ما به سبب داشتن تکنولوژی است.
 
وی افزود: علم امر مهمی برای ماست، اما فرهنگ چینی برایمان اصلاً مهم نیست زیرا تنها چیزی که برای ما مهم است، تکنولوژیست و ما شدیداً خواستار تکنولوژی غربی هستیم.
عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي ادامه داد: دغدغه ما شاتل فضایی، ماهواره، موبایل و انرژی هسته ای است که آنها را خودمان بسازیم.
این پژوهشگر اضافه کرد: ما به فرهنگ سرخ پوستی و فرهنگ آفریقایی اصلاً فکر نمی کنیم زیرا برایمان مهم نیست و هیچ وقت در ذهنمان نمی آید اما غرب، لیبرالیسم و دموکراسی مهم است زیرا تکنولوژی های لازم را دارند و غرب نیز اگر شاتل فضایی را درست نمی کرد برای ما نیز اهمیت نداشت همانطور که چینی ها نیز برایمان بی اهمیت هستند.
مقدم حیدری بیان داشت: در تعاملات سیاسی نیز همین گونه است، غربی ها فرهنگ خاص خود را دارند و به سبب داشتن تکنولوژی برای ما اهمیت دارند و دوست داریم مانند آنها باشیم.
 
علم چیست؟
 
وی با اشاره به سخن یکی از کارشناسان کشور که گفته بود باید یک ژاپن اسلامی داشته باشیم، اظهار داشت: اگر آمریکایی ها دیسکوهايشان را ببندند و زنانشان نیز حجابی در حد سرکردن روسری داشته باشند، ما مشکلی با آنها نداریم و دوست داریم تنها از تکنولوژی آنها استفاده کنیم.
عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي با اشاره به اینکه ما باید علم غربی ها را در بستر دینی جایگزین کنیم، افزود: اگر فرهنگ دینی باشد و جوهر علمی را بخواهیم در آن بگذاریم، بهترین کار این است که ببینیم این علم چه هست و اگر روش داریم آن روش ها چیست؟
این پژوهشگر گفت: ما همیشه فکر می کنیم که علم یک سری روش هایی دارد که اگر آن روش ها را به کار بگیریم، خیلی موارد درست می شود و به عنوان نمونه می گویند با روش علمی قرآن را بررسی کنیم و این مشکلی است که ما داریم چرا باید بیاییم دنبال علم، این کار برای ما تعارض علم و دین است.
مقدم حیدری عنوان کرد: اکثراً مذهبی ها این دغدغه ها را دارند زیرا ما یکسری باورهای دینی داریم و به عنوان نمونه در قرآن يك سري پديده ها وجود دارد كه خداوند منحصراً به خود نسبت داده است، براي مثال در قرآن می خوانیم که خداوند می فرماید من گفتم تا باران بیاید، در حالیکه در فیزیک می خوانیم باران یک مکانیزم است و در مراحل بالاتر که فیزیک پائونتوم می خوانیم، علیت به یک معنی برایمان نفی می شود و کلی مشکلات معارفی برایمان پیش می آید، با این شرایط چه احتیاجی است به یکسری مفاهیم دینی که آزمایش می شوند.
 
تبلیغات علمی برای مفاهیم دینی
 
وی افزود: افرادي كه در این تعارض قرار می گیرند به سه گونه واکنش نشان می دهند، عده ای دین را می گذارند کنار و برخی بین علم و دین مسامحه برقرار می کنند؛ مانند مدارس مذهبی که گروهی از دانش آموزان را تربیت می کنند که در آینده دکتر و مهندسی باشند که به نماز جماعت بروند.
عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي اضافه کرد: گروهی نیز مانند مهندس بازرگان تبلیغات علمی برای مفاهیم دینی می کنند، که به عنوان نمونه چرا نماز می خوانیم زیرا احتیاج داریم کمرمان ورزش کند یا روزه می گیریم تا سلامت باشیم.
این پژوهشگر ادامه داد: پیش فرض این است که علم همه چیزش سفت، محکم و متقن است و هیچکس با آن بازی نمی کند، اما دین را کج و کوله اش می کنند تا با علم هماهنگ شود.
وی تصریح کرد: در واقع اینها مواردی است که انسان احساس نیاز می کند و اگر قرار است در این زمینه ها کار کند باید ببیند علم چیست، تجربی است یا علوم انسانی است؟

 
ظهور نیوتن
 
مقدم حیدری گفت: در حدود 1500 سال پیش کپن می گوید زمین مرکز عالم نیست، گالیله، کپلر و نیوتن هر کدام فرضیاتی را عنوان می کنند که مثلاً می شود فیزیک نیوتنی و ما مطابق آن درس می خوانیم، در حالیکه تا قبل از نیوتن همه فکر می کردند که زمین مرکز عالم است و حرکت نمی کند و آسمان را هم می گفتند که یک کره است در حقیقت این موارد احساسات اولیه تجربی شان است.
عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي بیان داشت: آنها عقیده داشتند که خورشید را می بینند که دور زمین می گردد، بنابراین جهان شناسی شان درهمین اندازه بود و جهانشان بسته بود همانطور که در فلسفه اسلامی افلاک، 4 عنصر خاک، آب، هوا و آتش وجود دارد که می گفتند این 4 عنصر به ترتیب سنگینی روی هم قرار گرفته است و به عنوان نمونه سنگ هنگامی که از دست انسان می افتد به اصل خودش می رسد.
وی اظهار کرد: در زمان دکارت این عقیده به وجود آمد که یک جهان لایتناهی داریم و ستاره ها از جنس مواد زمینی هستند، زمین مرکز عالم نیست و جهان بیکران به این شکل است.
این پژوهشگر با اشاره به دوره نیوتن به بعد تصریح کرد: یکی از شعرا در زمان نیوتن گفته بود همه هستی تاریک بودف نیوتن مانند پیامبر ظهور کرد.
 
حضور ویت کنشتاین در فلسفه علم
 
مقدم حیدری با اشاره به اینکه در اواخر قرن 19 فیزیک آنقدر موفق است و روش های دیگر علوم انسانی را در غالب فیزیک می آید عنوان کرد: مواردی مانند جمع آوری و مشاهدات که در روش تحقیق می بینید، نظریه اوست و از همان اوایل قرن 20 برخی می گفتند که این علم چیست و روش های آن کدام است؟
عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي بیان کرد: در آن زمان پوزیتویست ها شدیداً  تحت تأثیر ویت کنشتاین بودند و هر جا سرک بکشید، ویت کنشتاین حضور دارد و در فلسفه علم مالامال آن را می بینید.
وی گفت: پوزیتویست ها "حلقه وین" معروف هستند و ویت کنشتاین این حلقه را قبول نداشت و دوست نداشت در آن حلقه شرکت کند.
 
نقد استقراء گراها
 
این پژوهشگر با اشاره به اصل استقراء گرایی که بسیار رایج است اظهار داشت: طبق این اصل نخست مشاهدات جمع آوری می شود و با استقراء به نتیجه می رسد، یعنی آزمون می کنیم و نتیجه را می بینیم.
مقدم حیدری با اشاره به اینکه این اصل از دو منظر مورد نقد است افزود: یکی آنکه استقراء اعتبارش را از کجا دارد و به عنوان نمونه بر اساس آزمایش، آهن بر اثر گرما منبسط می شود و استقرا می شود. مشکل در اينجاست، زیرا در همه شرایط زمان و مکان نمي دانيم چه تعداد آزمایش باید بکنیم و تعداد آزمایش و پیچیدگی های آن زیاد است.
وی ادامه داد: در جامعه شناسی انسان ها لحظه به لحظه تغییر می کنند همین که به سمت شان می رویم واکنش شان عوض می شود و این پیچیدگی در اینجا به مراتب بیشتر است.
عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي اضافه کرد: مشکل دوم اسقراءگراها این است که مشاهداتی که انجام می شود، گویا مشاهده خالص است که کوپر و هنسون روی این مسئله کار کردند که آیا مشاهده خالص داریم یا نه؛ که کوپر با مثال چوب کبریت در کتاب هایش می گوید تنها آنها که شیمی خواندند می فهمند سر چوب کبریت گوگرد است، قبیله نوئر که در سودان است این را تشخیص نمی دهد و تنها فکر می کند سر آن چوب رنگی است و پس از کشیدن تشخیص می دهد.
 
روش ابطال گرایی پوپر
 
این پژوهشگر تصریح کرد: در علوم انسانی پوپر می گوید چه کسی می تواند بگوید که قانون عمومی را اثبات کردیم و شما نمی توانید اثبات کنید زیرا ما دو مقام کشف و نقد داریم که یک دانشمند یک نظریه به ذهنش می رسد و می گوید درست است و تا وقتی که مورد نقص و ابطالش پيدا نشود، درست است و به روش ابطال گرایی پوپر معروف است.
مقدم حیدری ادامه می دهد: پس از این روش نقدپذیری است و می گوید اگر نقدپذیر باشد مایه ای از ابطال گرایی را در آن برده است، اما در زمان گالیله به نظریه ابطال گرایی انتقاد شد.
وی گفت: منجمین در انجمن نجوم آمریکا یک سیاره را حذف کردند و گفتند 8 سیاره داریم، اما پوپر از حرف هایش بر نمی گردد و با نظریه ابطال گرایی فرق بین علم و غیر علم را مشخص می کند، به عنوان نمونه گزاره های دینی ابطال پذیر نیستند، براي نمونه انسان هایی که کارهاي خوبی را در دنیا کردند، زندگی سعادتمندانه ای را در این دنیا می بینند.
این پژوهشگر افزود: اما هنگامی که این فرد خوب آخر عمرش سرطان می گیرد، ما مفهوم سعادت را مانند امتحان معرفی می کنیم و از ابطال شدن گزاره جلوگیری می کنیم.

 
پارادایم به ما اجازه نمی دهد که هرکاری می خواهیم بکنیم
 
عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي بیان کرد: "ساختار انقلاب های علمی" کتابی است که بالاترین تیراژ را در میان کتاب های فلسفه دارد که به 18 زبان ترجمه شده است و در این کتاب جوهر و عرض وجود ندارد و می گوید که تحقیق علم در آن چگونه بوده است.
وی تصریح کرد: این کتاب در ساختار انقلاب های علمی تحولی از علم را ارائه می کند که چگونه در حال توسعه است و هر دوره ای پارادایم خودش را دارد و  پارادایم به ما اجازه نمی دهد که به عنوان نمونه شلوارک بپوشیم و به خیابان بیاییم در حالیکه هیچ قانون و نوشته ای وجود ندارد و پارادایم جوی است.
مقدم حیدری گفت: علم مانند یک پارادایم است که دانشمندان در آن پارادایم حل می کنند و ما یک پارادایم سیاسی داریم که در آن زندگی می کنیم و گاهی به حدی می رسد که اتفاقات یک سال اخیر ما رابه سوی بحران می کشاند.
 
تغییر پارادایم، تغییر شیوه زندگی است
 
این پژوهشگر اظهار کرد: آنان که در پارادایم زندگی می کنند، نمی فهمند چه اصولی در آن است و می گوید زمانی که بحران به وجود می آید باید پارادایم را تغییر دهیم که تا اینجا مخالفت زیادی نیست اما زمانی روش ها تغییر می کند، حتی مفاهیم مشترک روش شان تغییر می کند، روش ارسطو کیفی و روش نیوتن کمی می شود.
عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي عنوان کرد: تغییر پارادایم تغییر شیوه زندگی است که کم کم انجام می شود و در کل یکسری کیفیت ها هستند که تغییرشان مانند ترکیدن بمب و غل غل زدن آب یکباره انجام می شود.
وی افزود: کن می گوید پیشرفت علم دو معنا دارد و یکی آن است که معرفت ما روز به روز افزایش پیدا می کند اما پارادایمی قیاس پذیرند و در دل هم نیستند و مانند جزایر جدا از هم هستند.
مقدم حیدری بیان کرد: کن می گوید مگر شما می دانید که واقعیت چیست، که می گویید نظریه های ما روز به روز به واقعیت نزدیکتر می شود و این یک عادت است.