سجاد هجري

هفتمين نشست نقد جوان كانون با نقد كتاب "كند و كاوي در سويه هاي پلوراليزم"  با حضور مؤلف محترم دكتر "محمد حسن قدردان قرا ملكي" (از اعضاي هيأت علمي پ‍ژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي) و نقادان گرامي "سيد عمار كلانتر" (كارشناس ارشد فلسفه غرب) و "سجاد هجري" (كارشناس ارشد تاريخ علم) در سه شنبه بيستم بهمن ماه در فروشگاه كانون انديشه جوان برگزار شد.
ابتدا سجاد هجري به عنوان مجري جلسه درباره نقد جوان كانون و جلسات نقد پيشين سخن گفت و به معرفي مؤلف و نقادان پرداخت. سپس مؤلف ارجمند هدف از تأليف كتاب را پاسخ به پرسش ها و شبهاتي كه در سال هاي دهه 70 درباره دين و حقانيت آن به ويژه از سوي آقاي دكتر سروش مطرح شده بود بيان كرد.
عمار كلانتر به عنوان نخستين نقاد به برخي از نقدهاي خود كه بيشتر ناظر به درآمد بود اشاره كرد و سپس سجاد هجري به عنوان نقاد دوم نيز برخي از نقدهاي خود كه بيشتر به فصل چهارم معطوف بود بيان كرد و مؤلف به برخي از اين نقدها پاسخ داد اما به دليل ضيق وقت نقادان ارجمند نتوانستند نقدهاي ديگر خود به فصول ديگر كتاب را بيان كنند و به پاسخ هاي مؤلف نيز اشكال نمايند. در ذيل به برخي از نقدهاي نقادان گرامي و پاسخ مؤلف محترم به اجمال اشاره مي شود:

1. در اين كتاب كثرت گرايي در واقعيت، معرفت، حجت و اجتماع مطرح شده است اما مي بايست توجه داشت كه هر يك از اين جهات در عين ارتباط با ديگران خود موضوعي مستقل و مفصل است و بررسي آن نيازمند تحقيق و كتابي جداگانه مي باشد و بهتر بود موضوع كثرت گرايي (پلوراليزم) به صورت سلسله كتاب و در چند جلد بررسي و چاپ مي شد و در هر جلد يكي از اين جهات و جهات ديگر مانند سياسي، اقتصادي و ... بحث مي شد.
2. متأسفانه چه در درآمد و چه در فصول كتاب مسئله تحقيق و موضوع كتاب به درستي تبيين و محل نزاع به وضوح و تمايز تنقيح نشده است و اين ابهام كه در موضوع و حدود بحث به نظر مي رسد بر همه مباحث كتاب سايه افكنده است حتي ميان عنوان كتاب و موضوع اصلي آن كه كثرت گرايي ديني است تناسبي وجود ندارد و جا داشت كه در عنوان كتاب اولاً به جاي "پلورليزم" واژه "كثرت گرايي" به كار رود و دوم اينكه قيد "ديني" به آن افزوده شود.
مؤلف در پاسخ به اين نقد به اورژانسي بودن تأليف اين كتاب براي رفع يا دفع شبهه كثرت گرايي در اذهان اشاره كرد و برخي از اشكالات كتاب را نتيجه آن دانست و سبب نيامدن قيد "ديني" در عنوان كتاب را بحث از اقسام ديگر پلوراليزم مانند پلوراليزم در اجتماع دانست.
3. در درآمد به مباحث مهمي مانند بيان فرضيه مختار و فرضيه رقيب، نقد متابع و مآخذ، بيان فصول كتاب و موضوع هر فصل، روش تحقيق و بحث در كتاب، ضرورت تأليف كتاب و تحقيق موضوع و ... اشاره نشده حتي در درآمد پيش از بيان چيستي پلوراليزم به بررسي خاستگاه و پيشينه آن پرداخته شده است.
مؤلف در پاسخ به اين اشكال گفت: "بررسي اين مباحث در درآمد در آن زمان (زمان تأليف كتاب) رسم و رايج نبوده است."
4. در كل كتاب مبادي تصوري و تصديقي مباحث بيان نشده يا اگر شده بسيار گذرا و نادقيق است با آنكه لازم بود كه دست كم تعاريفي مناسب و آشكار درباره اصطلاحات و كليد واژه هاي اصلي كتاب مانند تسامح و مدارا، حجت و اعتذاز، حق و حقانيت و ... ارائه شود.

5. در اين كتاب به جاي بررسي مدعا و ادله قائلان به كثرت گرايي و سپس نقد و ارزيابي آن تنها برخي از سخنان قائلان به كثرت گرايي به ابهام بيان و تمام هم و غم مؤلف در كتاب مصروف اثبات حقانيت دين اسلام و نقد مسيحيت شده است كه خروج از موضوع كتاب است.
مؤلف در پاسخ به اين اشكال كتاب را ناظر به سخنان آقاي دكتر سروش درباره كثرت گرايي دانست و غرض از كتاب را تنها نقد سخنان ايشان و نه ديگر قائلان به كثرت گرايي برخواند و ابهامات را متوجه ابهام در كلام ايشان كرد و اثبات حقانيت دين اسلام را هدف اصلي كتاب برشمرد.
6. در اين كتاب ملازمه كثرت گرايي (پلوراليزم) ديني و گفتگو (ديالوگ) ميان اديان مفروض و مفروغ عنه گرفته شده و حتي از برخي عبارات كتاب يكساني آن دو استنباط مي شود اما آن دو يكسان نيستند و ملازمه ميان آنها نيز بديهي نيست و نيازمند تبيين و بررسي دقيق مي باشد.
مؤلف عدم يكساني آن دو را پذيرفت اما ملازمه آنها را واضح خواند و ذكر ديالوگ در كتاب را تنها براي بيان پيشينه كثرت گرايي ديني دانست.
7. اگر چه لزومي به آوردن فصل چهارم در كتاب نبود اما بايد گفت كه معناي مدارا و تسامح در اين فصل بسيار مبهم و نارسا است و مؤلف مي بايست آن را با لوازم، ملزومات و ملازماتش به خوبي تعريف و تبيين مي كرد حتي به نظر مي رسد تسامحي كه مؤلف در نظر دارد (با توجه به شواهدي كه بر آن اقامه مي كند.) با آنچه فيلسوفان و دانشمندان غربي مي گويند و همچنين با آنچه متبادر به ذهن مي شود مختلف است و حتي با تبيين آن شايد بتوان گفت كه تساهل و تسامح در دين اسلام مگر از جهت تقيه راه ندارد و آنچه مؤلف به عنوان شواهدي بر تسامح در اسلام ذكر كرده تنها بيان قواعدي عقلي يا عقلائي مانند حسن عدل و قبح ظلم، تأديه حقوق ديگران و ... مي باشد كه تنها اسلام آنها را امضاء و همه را به انجام آنها دعوت كرده است.
8. مؤلف در فصل چهارم كتاب در بحث از تسامح اسلام و پلوراليزم اسلامي در اجتماع مي گويد:
"امام خميني ... بر خلاف نظريه معروف امامت را نه از اصول دين كه از فروع مذهب مي شناساند."
و اين بحث را به "كتاب الطهارة" حضرت امام ارجاع مي دهد ولي نخست آنكه نظر معروف و مشهور (شيعيان) آن است كه امامت (به آن معنا كه مقصود شيعه مي باشد.) از اصول دين نيست بلكه از اصول مذهب است و تنها برخي از اخباري ها آن را از اصول دين دانسته اند. دوم آنكه امام نيز همين نظر را قبول دارند و مخالفتي با مشهور نكرده اند (چنانچه از بحثشان در "كتاب الطهارة" مشهود است.) و اينكه مؤلف از امام نقل كرده كه ايشان بر خلاف مشهور امامت را از فروع مذهب مي دانند سخني نادرست و نسبتي ناحق است. عين كلام امام خميني (ره) در "كتاب الطهارة" در جواب به صاحب حدائق به صورت ذيل مي باشد:
"وفيها أولا أن الإمامة بالمعني الذي عند الإمامية ليست من ضروريات الدين فإنها عبارة عن أمور واضحة بديهية عند جميع المسلمين ولعل الضرورة عند كثير علي خلافها فضلا عن كونها ضرورة نعم هي من أصول المذهب ومنكرها خارج عنه لاعن الإسلام"
مؤلف محترم در پاسخ به اين نقد بر اينكه از نظر مشهور امامت جزء اصول دين است اصرار كرد و از فروع مذهب خواند امامت را ناشي از سهو قلم خود در نقل كلام امام راحل دانست.  
در پايان سجاد هجري ضمن تشكر از مؤلف گرامي و نقادان ارجمند به تهيه نقدنامه كتاب "كند و كاوي در سويه هاي پلوراليزم" براساس نقدهاي نقادان و فرستادن آن براي مؤلف و درست اندركاران نشر كتاب در كانون و پژوهشگاه و مسئولان ذي ربط اشاره كرد.