محمد اكبري

دکتر ناصر فکوهی استاد جامعه شناس دانشگاه و دکتر ناصر کچوئیان مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه علوم اجتماعی دانشگاه تهران طی نشستی تخصصی پیرامون جامعه شناسی و انتخابات به بررسی ماهیت و رفتار اجتماعی ایرانی پرداختند.

به گزارش پایگاه خبری کانون اندیشه جوان دکتر ناصر فکوهی در ابتدای این نشست در پاسخ به این سوال که جامعه شناسی ایرانی چرا در مسائل اجتماعی آنگونه که باید و شاید دخالت نداشته اظهار داشت :گفتمان سیاسی می تواند سیاستگر باشد و یا علمی .. بحثی که من می کنم نه به عنوان یک کنش گر سیاسی و نه به عنوان یک کنش گر علوم سیاسی است بلکه من اکنون بعنوان کنش گر علمی در علوم سیاسی  اینجا هستم از این رو برای اینکه ببینیم علوم اجتماعی دخالت می کند یا نه باید از انتهای سوال شروع کنیم و آن در وهله اول مشاهده است .

وی افزود :علوم اجتماعی در حوزه علمی آکادمیک خود قریب به 40 سال است که در دانشگاههای کشورمان تدریس می شود "کما اینکه به غیر از حوزه آکادمیک این علم در ایران سابقه ای دیرینه دارد " اما این علوم طی 49 سال نتوانسته در هیچ یک از زمینه ها موفق باشد ،این یک مشاهده واقعیت است!.
به هر حال ما اگر به دنبال محکوم کردن ها باشیم به جایی نمی رسیم ولی این واقعیتی است که علوم اجتماعی در حوزه عملی و نظری کار چندانی انجام نداده و برای اینکه ببینیم چرا نتوانسته کار انجام دهد باید دید  این علوم کجا کاری انجام داده چرا که در کشور های غربی  دخالت اجتماعی کرده و نظریه پردازی داشته و از سوی جامعه جدی گرفته حال سوال این است که آیا چیزی به ذاته داشته که ما آن را نداریم .
اگر غرب توانسته لااقل به موضوعیت خود برسد "کما اینکه من خود از منتقدان یستم جهانی هستم "ولی به هر حال توانسته به موضوعیت برسد! علت این است که جامعه در مفهومی که علوم اجتماعی معنی می کند در اروپا بوجود آمده که این هم بدان نیست که قبلا جامعه نبوده ولی جامعه به معنای جدیدش در غرب بوجود آمده .
حال باید بدانیم که سهمی که اسلام در تمدن غرب داشته به قدری بزرگ است که اگر ما غرب را نفی کنیم باید بسیاری از اسلام را نفی کنیم چون حضوری که در طول قرون طلایی اسلام در اروپا داشته چیزی بود که موجب پیدایش رنسانس شد،جامعه غرب نیز طی فرایندی استعماری نه داوطلبانه به دنیا ارائه شد و این فرایند نهایتا"به جهانی که اکنون ما داریم منتهی شده از این رو من عقیده دارم که جهانی شدن یک جاده یک طرفه است به این معنا که جهانی شدن را می توان مسیرش را تغییر داد ولی نمی توان از راهی که رفته شده باز گشت .
وی خاطر نشان کرد :علوم اجتماعی در ایران پیشرفت نکرده همانگونه که در دیگر کشورها پیشرفت نداشته است ، ما کشورهای چند هزار ساله ای چون هند و چین را داریم !سوال این است که چقدر از آنها میدانیم ؟ هیچ یا اینکه اساسا"چقدر از خودمان میدانیم ؟پاسخ این هم هیچ است .
علت آن مشخص است چون از این تفکر اسلامی که مدام آن را مورد استناد قرار می دهیم ویرایشهای علمی منتشر نکرده ایم این در حالی است که دیگران این کار را کرده اند . در حالی که اگر اجتماع یا جامعه ای هست باید به لحاظ اجتماعی روی آن کار شود و اگر احساس می کنیم علم اجتماعی هست پس باید آن را بسازیم چون من قائل به علم اجتماعی بومی هستم یعنی ایرانی که مجموعی از ایرانیت و اسلامیت در آن باشد و باید بدانیم که اسلامیت و ایرانی بدون یکدیگر اصولا معنی ندارند.
فکوهی ابراز داشت :هویت ایرانی ،یعنی فضای فرهنگی اقلیمی زبانی و علمی که ما داریم را شامل است که هر کدام اینها موضوعی است که می تواند کمک کند تا علم اجتماعی شکل گیرد و من معتقدم علوم اجتماعی می تواند در جامعه دخالت کند ولی به این  شرط: آنکه توانمند بشود و علت عدم توانمندی آن هم این نکته است که علوم اجتماعی از اروپا آمده و این علم در غرب در شرایطی بسته بودن تفکر اروپا ایجاد شده و علم اجتماعی در شرایط بسته بودن نمی تواند شکل بگیرد و در ایران هم علوم اجتماعی بعد از مشروطه شروع شده و تا پس از جنگ تحمیلی هشت ساله امتداد داشته است .
وی با بیان اینکه هیچ کس جاودانه نیست و فقط خداوند باری تعالی است که جاودان است ادامه داد:در سیستم اجتماعی ما همین است و این هیچ ربطی به دولتهای گذشته نداشته !، ما جهتی جز رفتن به سمت متکثر شدن جامعه و آزادی نداریم ولی اینها نیازمند تعریف است چون در هیچ جا آزادی بدون تعریف و قیود نیست از این رو آزادی باید زمانی را به خودش بدهد تا درونی شود و برای این کار نیازمند زمان است .
البته من فکر می کنم جامعه ایران به سمت جهت مثبتی پیش می رود و مشکلاتی که دیده می شود هزینه ای است که باید برای به دست آوردن آن بدهد و باید دانست که میراثی به ما رسیده که ما حق نداریم با آن هر کاری بکنیم به همین خاطر علوم اجتماعی بدون اینکه علوم اجتماعی غرب را نفی کنیم  علوم اجتماعی قابل ساختن است ،ما باید علوم اجتماعی غرب را درک کنیم نه تقلید!.

در ادامه این نشست دکتر کچوئیان نیز طی سخنانی اینگونه اظهار داشت :اینکه می خواهیم علممان مطابق فضای بومی خودمان تولید شود بدین معنا است که ما طالب چیزی هستیم از این بومی شدن !
وی ادامه داد: معتقدم علوم اجتماعی در متن خودش موفق بوده و هم نا موفق ، این بدان معنا است که در متن خود موفق نبوده چون وقتی آن را وضع کردند داعیه های  زیادی داشته که از این حیث موفق ظاهر نشده و خیلی از اتفاقات در اروپا همچون بسته شدن حوزه های نظریه دلیل بر این مدعا است چون آنها همچون "مارکس" اعتقاد داشتند علوم اجتماعی قادر است فقر و جنگ ...و سایر مشکلات جامعه را حذف کند .
ولی به عقیده امثال "گیونر" به معنای دیگر که انتظارش نمی رفته موفق بوده و آن در جهت ایجاد جهان مدرن بوده .
کچوئیان افزود: قبل از آنکه جهانی شدن مطرح شود این موضوع وجود داشت ولی بعد از نظریه پردازی آن جهان برای من و شما به گونه دیگری نمود یافت پس حرفهای جامعه شناسان اولیه همین بود که معنا بخش به جهان و معنا بخش مواجهه با آن بود.
وی با بیان اینکه قبل از اینکه جهان مدرن وجود یابد آدمهایی بودند که مدرن فکر می کردند گفت:نظریه علوم اجتماعی نمی تواند محقق شود چون مدرنیته علی رغم اینکه شبیه دین است همانند دین آوردن نیست چون مدرنیته همانند دین دعوت ندارد بلکه مدرنیته عالم را به هم ریخته و با این به هم ریختگی اضطراراً همه را همانند خودش کرده از این رو ما همواره تجربه عمیق مدرن بودن را نخواهیم داشت و تنها از بیرون به آن مبتلا هستیم .
وی ابراز داشت :تئوری جهانی شدن یک تخیل است که مایه های واقعیتی هم دارد حال حل مسئله این است که چگونه می توانیم تخیل موجود را بدست آوریم.
 فکوهی در پاسخ به اظهارات کچوئیان در ادامه سخن وی ایراد داشت:در مورد تبیین علوم اجتماعی بومی بحث مفصلی است ،همانطور که در مسئله اول آن که آیا موفق بوده یا نه حرف وجود دارد. در سطح جهانی  رویکرد کنتی در قرن 19 بهتر از آن چیزی بود که بعدها کوئین بدنبال آن بود ،کنت بدنبال علمی بود که بعدا"شکل می گیرد و آن اخلاق است بعد هم انحراف دورکیم ایجاد شد که به دورکیم ختم نشد و وارد یک پزیتیویست می شود و اکنون در آمریکا اندیشه دورکیم حاکم است .
وی با بیان اینکه نمی تواند به رفرنسهای بومی نمی تواند بیان خود را انطباق بدهد با اشاره به ابن خلدون دلیل این عدم انطباق را اینگونه توضیح داد: همین ابن خلدون که اکنون ما در سالن اجتماعاتی با نام وی در دانشگاه علوم اجتماعی سخنرانی و بحث داریم یکی از متفکرین اسلامی است و حال ما از اینکه نام سالن اجتماعاتی را به نامش کنیم دیگر چه کردیم و در واقع ما ابن خلدون را با این نامگذاری در این دانشگاه مدفون کرده ایم چون همواره محتوا را قربانی فرم کرده ایم .
به عقیده من سنت ایرانی در محتوا است نه فرم من به جوانان توصیه دارم که به محتوا توجه داشته باشند نه به شکل و به میراثی که گذشتگان گذاشته اند توجه کنند.

کچوئیان در این قسمت با انتقاد به اظهارات فکوری در خصوص محتوا و شکل گفت:قضیه شکل و محتوا دعوای طولانی میان علما و عرفا است و حرفهای بسیاری است وجود دارد اما باید در نظر داشت ظواهر متناسب با خودشان اند و همه دعوای دیانت ها در تاریخ همین بوده خداوند ظهورات خاصی داشته و اساسا " اگر قرار باشد باطنی باطن باشد باید ظواهر خود را بسازد .
گفتنی است  در پايان این نشست پنل دوم میزگرد جامعه شناسی و انتخابات با موضوع آینده علوم اجتماعی در ایران با حضور دکتر منوچهر آشتیانی و ابراهیم فیاض برگزار شد.