سجاد هجري

گزارش نقد کتاب "نظام اقتصادی اسلام، دفتر اول: مبانی فلسفی"

پنجمين جلسه نقد کتاب کانون انديشه جوان با بررسی کتاب "نظام اقتصادی اسلام، دفتر اول: مبانی فلسفی" تأليف آقای سيد حسين ميرمعزی (مسئول پژوهشکده نظام های پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی و برگزيده جشنواره فارابی سال 1388) با حضور آقايان سيد عقيل حسينی (دانشجوی دکتری اقتصاد دانشگاه اصفهان)، حميد پاداش (دانشجوی دکتری اقتصاد دانشگاه تهران) و سجاد هجری (کارشناس ارشد تاريخ علم در جهان اسلام) به عنوان نقادان جوان در روز شنبه بيست و سوم آبان ماه در محل فروشگاه کتاب کانون انديشه جوان برگزار شد.

در آغاز سجاد هجری به عنوان مجری جلسه نقد کتاب هر يک از مؤلف و نقادان را به اجمال معرفی نمود و پس از آن مؤلف گرامی به بيان ضروت تأليف کتاب "نظام اقتصادی اسلام، دفتر اول: مبانی فلسفی" و ساختار و فصول کلی آن پرداخت و به نکات ذيل اشاره کرد:
• کتاب "نظام اقتصادی اسلام" در سه دفتر تنظيم شده و در سه مجلد به چاپ رسيده است. نخستين دفتر آن به بررسی مبانی فلسفی اقتصاد اسلامی می پردازد.
• "دفتر اول: مبانی فلسفی" در سه فصل کلی: اول: مفاهيم و کليات، دوم: مبانی فلسفی نظام اقتصاد سرمايه داری ليبرال و سوم: مبانی فلسفی نظام اقتصادی اسلام تدوين شده است.
• "فصل اول: مفاهيم و کليات" به بررسی چيستی نظام و نظام اقتصادی، اهداف نظام اقتصادی، چيستی مبانی مکتبی و مبانی فلسفی نظام اقتصادی، روش های مطالعه نظام ها، احکام و حقوق اقتصادی و ... می پردازد.
• در هر يک از فصول دوم و سوم مبانی فلسفی دو نظام اقتصادی سرمايه داری ليبرال و مبانی فلسفی نظام اقتصادی اسلام در چهار جنبه: 1. خداشناسی، 2. جهان شناسی، 3. انسان شناسی و 4. جامعه شناسی بررسی شده است.
در ادامه آقايان سيد عقيل حسينی و حميد پاداش مهم ترين نقدهای خود را بر فصول اول و دوم کتاب بيان داشتند و بررسی فصل سوم را خارج از تخصص خود دانستند. در ذيل به اجمال به رئوس برخی از اين نقدها اشاره می شود:

1. در سرتاسر اين دو فصل چارچوبی تحليلی، نظام مند و منسجم وجود ندارد و پراکندگی مطالب و نبود سيری منطقی در بيان آنها در کتاب آشکار می باشد همچنين مؤلف گرامی روش شناسی معين و مناسبی در تأليف کتاب نداشته است.
2. بسياری از موضوعات طرح شده در کتاب ناتمام رها شده و بحثی کافی از آنها نشده است و نبود تناسب ميان برخی از مطالب بحث شده و نتايج گرفته شده از آنها به خوب مشهود است.
3. کتاب فاقد زبانی فنی و دقيق در ارائه موضوعات است به گونه ای که تعاريف برخی از عناصر نظام های اقتصادی نادرست و نادقيق بيان شده و برخی از مفاهيم مانند مبانی فلسفی، اخلاقی و اعتقادی نيز با هم خلط شده است. 
4. تصويری که از "مبانی فلسفی" در اين کتاب داده شده ناقص و معيب است و در آن چيستی مبانی فلسفی تبيين نشده و ميان آن و جهان بينی خلط شده و پرداخت مؤلف به اين مسائل نيز غير فلسفی است.
5. گر چه مدعای کتاب ابتنای علم بر مبانی فلسفی است اما در هيچ کجای کتاب کيفيت و نحوه اين ابتنا و ارتباط تبيين نشده است.
6. تعريف نظام اقتصادی و علم اقتصاد در کتاب مبهم است به گونه ای که ارتباط و نسبت آن دو را تبيين نمی کند.
7. گر چه مؤلف محترم به حق در ميان روش های بررسی نظام های اقتصادی روش تحليلی را برگزيده است اما چيستی روش تحليلی را به خوبی تبيين نکرده و اين روش نيز در کتاب به خوبی به کار نرفته است.
8. مؤلف محترم ارتباط و نسبت ميان اهداف، مبانی مکتبی و احکام اقتصادی را بررسی نکرده است و حتا آنها را به گونه ای تبيين نکرده که با مطالعه چيستی آنها بتوان به اجمال به اين ارتباط پی برد.
9. روايت مؤلف از نظام اقتصاد سرمايه داری ليبرال و اصول موضوعه و اساسی آن نادرست و بر پايه منابعی غير معتبر است.
10. مؤلف محترم ميان دينی و اخلاقی بودن نظامی اقتصادی خلط کرده و به ابتنای نظام اقتصاد سرمايه داری بر پايه های اصول اخلاقی توجه نکرده و اين به دليل عدم مطالعه کتاب های اصلی و اساسی اقتصادی از جمله کتاب "نظريه احساسات اخلاقی" آدام اسميت است.
11. مؤلف گويی مبانی فلسفی نظام اقتصادی سرمايه داری را منحصر در آرای فلسفی هيوم می داند و به ابتنای برخی از اصول موضوعه آن بر آرای فلسفی ديگر فيلسوفان مانند "عقل گرايی" دکارت و "فائده گرايی" جان استوارت ميل توجه نکرده است.
متأسفانه به سبب کمبود وقت سجاد هجری نتوانست به بيان نقدهای خود که متوجه فصل سوم کتاب بود بپردازد و در ادامه جلسه مؤلف با تشکر از نقادان و قبول برخی از نقدهای ايشان بر فصول اول و دوم و وعده ويرايش کتاب و استفاده از آنها در چاپ های بعدی هدف اصلی کتاب را فصل سوم آن دانست و برخی از نقدهای مطرح شده را به اجمال پاسخ داد.

در پايان سجاد هجری به عنوان مجری جلسه نقد کتاب از تدوين نقدنامه پس از هر جلسه نقد کتاب با توجه به نقدهای نقادان در جلسه و نقدهای مکتوب ايشان و ارسال آن برای مؤلف و دست اندر کاران نشر کتاب در کانون انديشه جوان و پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی خبر داد.
در اين جلسه همه مسئولان و اعضای نشر مکتوب کانون انديشه جوان و برخی از اعضای انجمن علمی اقتصاد اسلامی کانون انديشه جوان حضور داشتند.