نخستين روز همايش بررسي ابعاد فكري شهيد مرتضي آويني با عنوان «آويني متفكر دوران گذار» به همتمديريت انديشه شناسي كانون انديشه جوان با همكاري جامعه اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران روز دوشنبه چهار خرداد ماه از ساعت 13:30 الي 17:30 در تالار ابن خلدون دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران، برگزار شد.

دراين مراسم كه با حضور استادان دانشگاه برگزار مي‌شد، حسين كچوئيان به شأنيت تاريخي اجتماعي شهيد آويني، محمد رجبي به شهيد آويني و جريان روشنفكري، عليرضا كمري به آويني و جنگ و روايتگري و شهريار زرشناس به عبور از مدرنيته و دوران گذار در انديشه مرتضي آويني پرداختند.

اولين سخنران اين همايش، حسين كچوئيان استاد دانشگاه تهران و عضو شوراي عالي انقلاب فرهنگي بود.

حسين كچوئيان،معتقد است: هيچ‌كس رخداد‌هاي جنگ تحميلي را به زيبايي «روايت فتح» نشان نداده است.

او كه عصر دوشنبه در همايش «آويني متفكر دوران گذر» سخن مي‌گفت، به بررسي شأنيت تاريخي اجتماعي شهيد آويني ‌پرداخت و گفت: عنواني كه براي اين همايش انتخاب شده، ابهام و سئوال درباره آويني ايجاد مي‌كند، چرا كه متفكر دوران گذار بودن در بقيه انديشمندان و افرادي كه در نهادهاي اجتماعي تأثير داشتند نيز مطرح است.
وي ادامه داد: شهيد آويني براي برخي، شخصيتي بزرگ و تأثيرگذار است و او را دست‌نيافتني مي‌دانند و در مقابل، گروهي از اشخاص هستند كه چنين عقيده‌اي ندارند و تأثيرات و ويژگي‌هاي منحصربه فرد او را بر عرصه هنري انكار مي‌كنند.
كچوئيان افزود: با توجه به آثار اين انديشمند، در واقع آويني داراي دو شأنيت متفاوت است كه يكي كار سينمايي او مثل روايت فتح است و ديگري دستنوشته‌هايي است كه مي‌توان از طريق آن دو اثر آويني را معرفي كرد.
اين استاد دانشگاه تهران با بيان اينكه جنگ تحميلي يكي از عجيب‌ترين رخدادهاي دنيا به حساب مي‌آيد و هيچ‌كس نتوانسته آن را به زيبايي نشان دهد، افزود: اما روايت فتح شهيد آويني بالاترين افق در نشان دادن جنگ و دفاع مقدس است.
كچوئيان تصريح كرد: آويني در معناي معمول آن يك متفكر نيست، بلكه به اعتقاد من يك هنرمند با ذوق هنري بالاست كه گزين گويه‌هاي درخور تأملي را نوشته است.
او ادامه داد: آويني را به جاي آنكه يك متفكر بدانيم بايد شخصي با يك بصيرت بالا دانست كه اتفاقات بزرگي را حس كرده و آن را به شكل گزين گويه‌ها درآورده است.
وي اظهار داشت: شهيد آويني از آن دست‌ آدم‌هايي است كه اگر قرار بود انقلاب ايران فرهنگ متناسب خودش را بسازد، وي به عنوان نقطه آغاز و طليعه‌دار آن ‌بود.
كچوئيان افزود: شهيد آويني به نوعي از فضاي روزگار خود دلزده بود و به دليل قابليت خوبي كه در كلام داشت، توانست دنيايي در قالب مفهومي بسازد.
اين استاد دانشگاه با اشاره به اينكه آويني مظهر آنچه كه در حال آمدن است، بود، خاطرنشان كرد: آثار شهيد آويني را بايد خواند تا تجربه او را حس كرد و بتوانيم بصيرتي را كه او درك كرده بود، تكرار كنيم.

سخنران بعدي همايش، محمد رجبي بود

رئيس مؤسسه فرهنگي اكو گفت: شهيد آويني فقر علمي روشنفكران در حوزه‌هاي فرهنگي، اجتماعي، فلسفي و ديني را آشكار كرد.

 محمد رجبي، گفت: اگر به مقالات آويني به دقت نگاه كنيم، فقر علمي روشنفكران را كه متفكران در حوزه فرهنگي، اجتماعي، فلسفي و ديني داشتند، وي با منابع اصلي و بدون اظهارنظر به آنها نشان مي‌دهد و اين ويژگي اصلي آثار شهيدآويني است.
وي افزود: يكي ديگر از ويژگي‌هاي شهيد‌ آويني آن بود كه روشنفكران را متوجه قلمرو و نفوذشان مي‌كرد تا تصور نكنند كه عالم در دايره نفوذ آنهاست و اين خود كمك بزرگي به روشنفكران آن دوره به حساب مي‌آمد.
اين استاد دانشگاه، آگاهي بخشي آويني را نشان دادن تفاوت روشنفكران ايراني با غربي دانست و اظهار داشت: روشنفكران غربي نه آكادميسين هستند و نه متخصص و اغلب آنها يا روزنامه‌نگارند يا اهل وكالت و دادگستري و يا در احزاب سياسي فعاليت دارند كه علي‌رغم نداشتن تخصص، اما اطلاعات متنوعي درباره موضوعات مختلف دارند، اما در ايران روشنفكر را داراي يك فضيلت و امتياز معنوي مي‌دانند.
وي ادامه داد: آويني تلاش مي‌كند به روشنفكران ايراني نشان دهد كه اگر مي‌خواهيد روشنفكر واقعي بمانيد، جايگاه و حدود علمي خود را بدانيد تا در جامعه مفيد باشيد.
رجبي افزود: شهيد آويني تلاش مي‌كند آنچه را كه نقيصه يك روشنفكر وطني است در حد توان خود جبران كند.
وي تأكيد كرد: نسبت شهيد آويني با روشنفكري زمان خود يك نسبت سلبي بود كه با آنها در زمينه جايگاه روشنفكري، فقر، ضعف بينش روشنفكران و دور افتادن آنها از اهميت موجودي كه آنها را احاطه كرده آگاه سازد.
رجبي خاطرنشان كرد: برخورد ايجابي آويني با روشنفكران هم در آگاهي بخشيدن و دادن اطلاعات به آنها در هدايت روشنفكران ظهور و بروز پيدا مي‌كرد.

عليرضا كمري پس از رجبي به بررسي جنگ و روايتگري در آثار شهيد آويني پرداخت او گفت: يك نويسنده و محقق معتقد است «روايت» كليدي‌ترين واژه آويني است و تمام هنر، انديشه و سوز او در اين كلمه متبلور شده است

 به نظر او : آثار آويني از تنوع نقاشي، شعر، نثر روان و ... برخوردار است و نشان مي‌دهد بررسي متفاوتي درباره او نياز است.
وي افزود: وجه معروف، تام و تمام آويني كه به بروز تشخيص رسيده و مي‌تواند گوياي همه ابعاد او باشد، كلمه روايت است.
كمري ادامه داد: همه هنر، انديشه، سوز و گفت آويني در كلمه روايت مجسم مي‌شود و اين كلمه به عنوان كليدي‌ترين واژه آويني شناخته شده است.
اين محقق آثار ادبيات مقاومت گفت: شهيد آويني از دفاع مقدس كه جان و جهان اوست مي‌گويد كه اين گفتن از باور و يقين او نشأت مي‌گيرد و در مخاطب يقين توليد مي‌كند و به نوعي مي‌توان گفت مدرك آويني روايت است.
اين استاد دانشگاه با بيان اينكه آويني سازنده و پردازنده روايت است و ما او را با روايت مي‌شناسيم، افزود: براي شناخت آويني بايد ابتدا روايت را دقيق بشناسيم.
كرمي با اشاره به خصوصيات خاص روايت در نظر آويني از جمله موسيقي، نوع تصويربرداري، صدا، لحن و متن يا نوشتاري كه او در روايت خود به كار مي‌برد، خاطرنشان كرد: روايات او لايه‌هاي گزارشي دارد كه بسيار تلميحي، اجمالي و گذاره‌اي است.
كمري در پايان خاطرنشان كرد: آويني را بايد يك متفكر و متعلم دانست كه علاوه بر روايتگري كلمات قصار و حكمت‌آميزي نيز دارد.

آخرين سخنران روز اول همايش، شهريار زرشناس نويسنده و استاد دانشگاه بود كه با اشاره به اينكه متفكران دوران گذار دغدغه و پرسش‌هاي خاص دوره خود را دارند، گفت: اما در ايران، پيشرو متفكران دوران گذار شهيد آويني است.

 شهريار زرشناس افزود: در دوران گذار مي‌پرداخت، گفت: آويني به معناي واقعي يك انديشمند بود و اگر عمر بيشتري داشت كار‌هاي تئوريك بسياري را خلق مي‌كرد.
وي در ادامه با انتقاد از اينكه «آويني روايت فتح» آنقدر گسترش پيدا كرده كه «آويني انديشمند» پنهان مانده است، گفت: اما من قصد دارم شهيد آويني انديشمند را معرفي كنم.
زرشناس در ادامه با بيان اينكه دوران گذار يعني اواخر انحلال يك دوره و جوانه يك تفكر جديد و به نوع ديگر يعني نه تمدن گذشته كاملاً از بين رفته و نه تفكر جديد غالب شده و گاهي 200 يا 300 سال اين گذار به طول مي‌انجامد، افزود: آويني در اين دوره از گذار تاريخي در ايران ظهور و بروز مي‌كند.
نويسند كتاب تاريخچه روشنفكري در ايران تصريح كرد: آويني در شرايطي زندگي مي‌كرد كه هم در جهان، گذر از مدرنيته بعد از نيچه اتفاق مي‌افتاد و هنوز هم ادامه دارد و هم بعد از انقلاب اسلامي گذر فرهنگي، سياسي و اقتصادي در ايران شكل گرفته بود.
وي اظهار داشت: آغاز دوران گذار، متفكراني ظهور مي‌كنند كه دغدغه و پرسش‌هاي دوران گذار را دارند و سردمداران همه اينها در انقلاب ايران كه اصلاً خود فرزند دوران گذار است، شهيد آويني است.
اين استاد دانشگاه خاطرنشان كرد: شهيد آويني نخستين كسي است كه به لحاظ شخصيت، پرورش يافته فضاي انقلاب بود و سير و سلوك و دغدغه علمي خود را پيش از هركسي در دوران گذار مطرح كرده بود.