زينب صناعي

قسمت اول

همايش موجود موعود با موضوع «آخر الزمان در اديان» با حضور دكتر "حسين كچوييان"، حجت الاسلام "انصاري پور" و دكتر "ابراهيم شفيعي سروستاني" به همت کانون اندیشه جوان در دانشكده علوم اجتماعي تهران برگزار شد
 
به گزارش خبرنگار کانون اندیشه جوان در بخش اول اين همايش دكتر حسين كچوييان مدير گروه جامعه شناسي دانشگاه تهران با اشاره به موضوع "بحث درباره مسأله شناسي رويكردهاي عاميانه به جهاني شدن و چالش هاي آن با مهدويت"، گفت: این مبحث در كتاب چالش هاي دين و فرهنگ تبيين شده است و حدود 10 سال پيش كه مقايسات جهاني شدن در ايران مطرح شد، پس از طرح در دنیای غرب مدت زيادي فضاي اجتماعي و فكري ما را نیز تحت تأثير قرار داد.

وی با اشاره به اینکه كساني در ايران هستند که سعي مي كنند ميان نظريه جهاني شدن و نظريه مهدويت مشابه سازي كنند، اظهار داشت: كساني كه چنين فهمي از موضوع داشتند، تصور مي كردند كه نظريه جهاني شدن همان تعاملاتي است كه مي خواهد منجر به قيام امام عصر (عج) و تحقق نظام جهاني شود و تحت تأثير اين قضيه يك نوع خوشامد گويي به اين نظريه داشتند.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران افزود: تا آنجايي كه اين مسئله، موضوع اول بود مشكلي ايجاد نمي كرد اما در مسئله دوم در واقع يك خطاي بسیار فاحشي ظاهر مي شد كه تبعات خوبي به دنبال ندارد زیرا آنها مروج جهاني شدن بودند و اين چيزي نبود كه با اهداف ما به عنوان يك نظام ديني و اسلامي سازگار باشد و نه اهداف و مقاصد امام عصر (عج) با اين تحولات سازگار بود.
 
طرح 3 موضوع در نظریه جهانی شدن
 
کچوییان با اشاره به اینکه این دو مسئله تا چه اندازه به هم نزديك هستند، تصریح کرد: از حيث كلي آنچه كه موجب اين اشتباه شده و زمينه را فراهم آورد، اين است كه هر دو مبحث در مورد يك موضوع واحد صحبت مي كنند و آن هم سخن گفتن از وضعيتي است كه پس از گذر تاريخ از نظامات محلي و تاريخي خاص قرار است جهان وارد يك نظام عام و فراگير شود كه تمام بشريت قرار است در آن زندگي كنند.
وی ادامه داد: برخی جهاني شدن را مشابه مهدويت ديدند زیرا در مهدويت قرار است جهان تحت يك نظم واحدي و يك وضعيت عام براي تمام ملت ها قرار بگيرد، وضعيتي كه محدوديت هاي محلي خاص، جوامع و نظامات حكومتي مانع از اين نشود كه جهان را يك نظم و فكر واحدي اداره كند.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران با اشاره به اینکه جهاني شدن هم چنين معنايي داشت، اضافه کرد: وقتی جهانی شدن در اواخر دهه 80 مطرح شد، عده اي گفتند كه جهان دارد وارد وضعيت جدیدی مي شود و حتي طرح هاي چند گانه ای را هم براي وضعيت نهايي اظهار مي كردند زیرا مقصد اين بود كه جهان دارد به سمت يك نظام واحدي پيش مي رود و همه كشورها بايد اين نظم را قائل شوند.
کچوییان با طرح این سوالات که در آن زمان اين تصور شده بود كه نظم نهايي را چه كسي اداره می کند و در چه قالب اداري و سياسي است، اظهار کرد: در اين مورد 3 نظريه مطرح شده بود، بعضي مي گفتند يك كشور براي تأسيس يك امپراطوري بر خواهد آمد، با اين تفاوت كه ديگر مانند فكس پروما يا فكس بريتانيا كه بخشي را كنترل مي كرد نخواهد بود بلکه اين فكس امريكن تمام جهان را اشغال خواهد كرد، يعني اينكه جهان يك نظم واحدي پيدا كند كه يك كشوري _نامزد اين كار آمريكا است_ در این مقام قرار خواهد گرفت تا بر جهان غلبه كند و دنیا را تحت امپراطوري خودش قرار دهد.
وی با اشاره به اینکه طرح دوم طرحي بود كه از زمان شكل گيري جوامع مطرح بود، بیان داشت: بر اساس این طرح واحد هايي كه هم اکنون تحت پوشش سازمان ملل هستند، واحد هايي هستند كه همان دولت جهاني خواهند بود يعني سازمان ملل اين نظم جهاني را اداره کرده و واحد هاي تحت پوشش آن جهان را اداره مي كنند.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران عنوان کرد: برخي از اقداماتي كه از دهه 80 به بعد در جهان انجام گرفت، در جهت اينكه آدم هايي را از جهات مختلف وارد مجموعه سازمان هاي جهاني بكنند، در چهارچوب همين طرح بود.
وی با اشاره به طرح سوم اذعان کرد: در این طرح جهان آینده را شركت هاي چند مليتي و فرا مليتي اداره خواهند كرد. البته اين طرح، طرح معقول تري بود و جهاني شدن پس از آن معناي ديگري پيدا كرد.
 
تأکید نظریه جهانی شدن بر تداخل جوامع مختلف
 
کچوییان گفت: هنگامی که معلوم شد امكان ندارد جهان تحت نظم واحد قرار بگيرد و كشورهاي مختلف و فرهنگ هاي مختلف مقاومت مي كنند كه ساختار را بپذيرند، معاني ديگري پيدا شد. در واقع نظريه جهاني شدن كه تأكيد بر تداخل جوامع مختلف داشت، وضعيتي به وجود می آورد كه جوامع مختلف تحت تأثير هم قرار مي گرفتند.
وی با اشاره به اینکه در این حالت ارتباط جوامع بسیار مي شود، اظهارداشت: در اين معنا جهاني شدن مي تواند پيش شرط تحقق نظام جهاني اسلام يا هر نظام ديگر باشد اما نظامي كه جهان مطابق آن پيش مي رود، باید مقايسه كنيم اين دو دسته حادثه چطور هستند و آيا با اين معاني كه گفتیم جهاني شدن هيچ ربطي به نظريه مهدويت پيدا مي كند يا نه؟
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران تصریح کرد: از دو جهت، معنا و ساز و کار می توانید این مقایسه را انجام دهید زیرا نيروهاي اجتماعي نقش اصلي و عمده در جهاني شدن به عهده دارد و در هر حركت اجتماعي عده اي اين حركت را پيش مي برند و يا بعضي از خصوصيات و ويژگي هاي ويژه اي كه در اين فرايند با آن مواجه خواهيم شد.
وی افزود: در نظريه جهاني شدن يا مهدويت آنچه كه به اصطلاح روشن است اين است كه دو نگاه انجام حيات تاريخي انسان در زمين قبل از قيامت در چهارچوب دو دسته از نگاه به عالم شكل گرفته است.
 
نظریه مهدویت پیشرفته ترین و کامل ترین نظریه در فلسفه دینی
 
کچوییان اضافه کرد: اگر ما به زبان معمول آن صحبت كنيم، يك فلسفه تاريخي داريم كه مهدويت در آن قرار گرفته و يك فلسفه تاريخي داريم كه جهاني شدن در درون آن قرار گرفته است که در هر حال بايد يك تصوري از تاريخ و عملكرد آن و جهاني شدنش داشت تا بر اساس آن بتوانيم در مورد آنكه جهاني شدن به چه سمتي پيش مي رود سخن بگوييم.
وی ادامه داد: چيزي كه به نظر هركسي كه بحث هاي جهاني شدن و مهدويت را دنبال مي كند به چشم مي خورد اين است كه دو فلسفه متفاوت از تاريخ یعنی فلسفه تاريخ هاي سكولاريسمي و فلسفه تاريخ هاي ديني را پیش رو داریم.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران اظهارکرد: نظريه مهدويت پيشرفته ترين و تكامل يافته ترين نظريه مطرح در چهارچوب فلسفه هاي ديني است يعني آن زمان كه تاريخ به يادمان مي آورد، تمدن هاي بشري از ابتدا چه هندوها و زرتشتي ها و چه ديگر تمدن ها هر كدام به طريقي يك نوع تصويري از تاريخ انتهايي بشر مطرح كرده اند اما هيچ كدام تصويري واضح و شفاف و با جزئيات مانند اسلام نداشته اند به این معنی که كليتي از بعضي چيزها گفته اند. اما در اسلام كتاب هاي متعددي نوشته شده است و تمام جزئيات در نظريه اسلامي و به طور مشخص شيعي مطرح كرده است.
وی عنوان کرد: نكته اصلي اين است كه ما يك سري فلسفه تاريخي داريم كه نگاهشان به جهان يك نگاه ديني است و اين اعتقاد را ندارند كه عالم به خودش احاله شده است و مسيرش را خودش تعيين مي كند.
 
نقش خداوند در معجزه و اجابت دعا
 
کچوییان اظهار کرد: اين معنا در فلسفه مسيحي روشن تر بيان شده است و حركت مهدويت بيشتر يك حركت اين دنيايي به نظر مي آيد اما واقعيت اين طور نيست. نفس اينكه 1400 سال پيش در دين زرتشتي يا هندي و يا در حدود  3000 سال پيش اين مسئله در يك مقطعي از تاريخ كه هيچ كس اطلاعي از اين مسائل نداشت، گفته شده است؛ اين كاري نيست كه يك انسان اهل تفكر و اهل علم بتواند به آن دست پيدا كند.
وی با اشاره به اینکه 1400 سال پيش در نظريه مهدويت گفته شده است كه چه كسي اين كار را خواهد كرد، گفت: این پيش بيني به ميزان زيادي پيوند حادثه را با امر خدايي يا تقدير مي رساند. البته ممكن است كسي بگويد نه، اما اين اتفاق و حادثه به صورت بسیار طبيعي اتفاق مي افتد و به دست بشريت محقق خواهد شد، كه آن موقع با جنبه هاي ديگري از احاديث كه در اين باب گفته شده، مي شود به آن پاسخ داد.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران اظهارداشت: فلسفه تاريخ سكولار در دوران مدرن مطرح شده است و نظريه جهاني شدن هم در داخل آن مطرح مي شود که ويژگي اصلي آن اين است كه حادثه و رخداد را كاملاً طبيعي مي داند و به طور مشخص با اين فرض شكل گرفته است كه خداوند عالم، تأثيري در امور ندارد.
وی افزود: در جریان شكل گيري نظريه اجتماعي تجدد و پيدايش نظريه هاي جامعه شناسي و اقتصاد بخشي از تمهيداتي كه براي پيدايي اين نظريه انجام گرفت، نقد و تفسيرهاي الهياتي بود.
کچوییان اضافه کرد: درباره نقش خداوند در اين عالم، آنان به دو زمينه خيلي تاکید دارند و غربي ها روي آن كار زیادی كرده اند که يكي مسئله معجزه و ديگري مسئله دعا است كه هر دو در مورد مداخلات خداوند از نظر آنها است.
 
نظریه مارکس و هگل
 
وی ادامه داد: تا زماني كه اين نظريه وجود داشته باشد كه خداوند به اين عالم تقديري دارد و رب اين عالم است و هدايت عالم به دست اوست و عالم را به حال خود رها نكرده است، امكان نظريه پردازي در مورد عالم نيست زیرا خدايي كه ما تقديرش را نمي دانيم و نحوه عملكرد آن را نمي دانيم عالم را ممكن است هر لحظه به سمتي ببرد و ما چه طور ممكن است بفهميم عالم چطور عمل خواهد كرد.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران تصریح کرد: براي اينكه اين عالم تحت تصرف ما قرار بگيرد هم در علم طبيعي و هم در علم اجتماعي انساني اين شرط است كه يك متافيزيك غير ديني راجع به عالم ايجاد شود كه مطابق آن حال اگر خدايي هم وجود دارد، آن خداي ساعت ساز نيوتني است، خدايي كه رب عالم است نيست و خدايي كه عالم را ساخته و به حال خود رها كرده است و عالم خودش كار مي كند. همه ي نظريه هاي موجود ذيل اين نظريه به عالم قرار مي گيرند كه عالم به خودش احاله شده و كسي كه عالم را پيش مي برد انسان است.
وی عنوان کرد: يك نظريه در زمان هگل و ماركس اين است كه انسان ها به طور مستقل جامعه را مي سازند و به همين دليل امكان نظريه پردازي در آن وجود ندارد و اين نوع نگاه نه مقصد ديني براي عالم قائل است و نه وجود و حضور الهي تدبير تاريخ را مي پذيرد و همه چيز تحت تدبير بشر است.
کچوییان تأکید کرد: به همين سبب نظريه پردازان جهاني شدن خودشان هم تأكيد داشتند كه اين نوع نظريات را نبايد با نظرياتي در گذشته كه در اديان گفته شده هضم كرد زیرا اساس نظريه جهاني شدن مي گويد تحولات دنياي بعد از قرن 19 ميلادي كاملاً میان آن و جهانی شدن تمايز دارد.

 
نظریه جهانی شدن، نظریه ای جامعه شناختی
 
وی با اشاره به اینکه مي گويند حرف دين حرف قديمي است و حرف جديدي نيست و در اين بين تفاوت هايي وجود دارد، اظهارداشت: چون نظريه جهاني شدن، نظريه جامعه شناختي است كه اين حادثه و رخداد معلول حادثه و رخداد اين دو دهه اخير مي داند و نكته مهم آن است كه ساز و كارهايي كه منتهي به اين جهاني شدن شده است را ساز و كارهايي مي داند كه منتهي به پيدايي مدرنيته و نظم جهاني مدرن شده است.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران تصریح کرد: نظريه جهاني شدن در مورد مكانيزم هايي كه تأثير آن روي جهان است، به سمت وضعيتي كه به سوي جهاني شدن مي برد، فرق مي كند اما در هر صورت همه آنها يك توضيح اجتماعي تاريخي از نيروها و عواملي كه در صحنه تاريخ و اجتماع عمل مي كردند، مي دهد و عملكرد اين جريان منتهي شده به وضعيت موجود و ساز و كارهاي مربوط به جهاني شدن را ساز و كارهايي مي داند كه منتهي به مدرنيته شده است.
کچوییان افزود: اكثر نظريه پردازي ها اين موارد را ابزارهاي جهاني شدن موجود مي دانند و به طور عمده به نقش سرمايه داري و تأثيري كه در اين تحولات داشته اشاره مي كنند و آنچه كه درست است و سبب شد در مقاطع قبلي ضرورت پيوند ميان جهان ايجاد شود، نيازها و اقتضائات رشد سرمايه داري بوده است. به این معنا که سرمايه داري زماني سرمايه داري محلي و در نهایت ملي بوده است که در مقطعي باعث شد ساختارهاي ملي در هم ادغام شود.
وی با اشاره به اینکه در دهه 70 تا 80 سرمايه داري دچار بحران شد اضافه کرد: در آن دوران براي خروج از آن اين فكر مطرح شد كه اگر جهان را بهم وصل كنيم مي توان از اين بحران گذشت یعنی بازارهاي جهاني و پولي به هم مرتبط شود و حتي شركت ها در جهان پخش شود و در واقع تقسيم كار انجام شود زیرا براي مثال دستمزد چيني ها در ماه 100 دلار است اما دستمزد كارگر در انگليس 2000 پوند و هزينه اي سنگين است و هزينه هاي آب و برق را نيز بايد حساب كرد.
 
نظريه مهدويت يك اقدام انساني و سياسي است
 
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران ادامه داد: اين مسائل منشأ اين مي شود كه در غرب ديگر امكان سرمايه داري وجود ندارد زیرا نمي توانند هزينه ها را جواب دهند و ديگر سرمايه داري در آنجا سود آور نيست و اين مي شود كه سرمايه داري، جهاني شدن مي شود و به طور عمده به اين مكانيزم و به ساز و كارهايي كه باعث جهاني شدن شده است، اشاره مي كنند.
وی با اشاره به اینکه بعضي ها ابزارهایی را به عنوان جهاني شدن به كار مي برند كه درست نيست، عنوان کرد: اين نوع نظريه ها از همه جهات مانند آغاز، ساز و كارها، پايان و مكانيزم هايي كه ابتدا را به انتها وصل مي كنند، در چهارچوب علوم اجتماعي هستند و فلسفه تاريخ سكولاري چنين است، شما ممكن است كه نقش انسان را در ذيل نقش خدا بپذيريد. اما وقتي كه نقش مستقل تأكيد مي شود، اين تنها انسان است كه همه كارها را پيش مي برد.
کچوییان با بیان این مطلب که نظريه مهدويت، يك نظريه اين دنيايي است، اذعان کرد: به اين معني كه تحولات و رخدادها در چهارچوب طرح مشخص براي بشريت معنا پيدا مي كند اما از اين خبرها نيست كه اين نظريه با نظريه هاي جهاني شدن فرق مي كند و يك بعد اساسي تفاوت ها اين است كه اصولاً نظريه هاي مهدويت به حوادث بسیار معمولي اشاره مي كند و رخدادهايي كه پيش يا همزمان با ظهور پيدا مي شود و در كل فضايي كه ترسيم مي كند، فضاي طبيعي نيست.
وی بیان داشت: چه از زمان ظهور در مكه و حجر الاسود و چه نحوه پيوستن يارانشان به ايشان و چه در صحنه هاي نزاع هاي بعدي كه طبيعي نيست و چه حوادثي كه قبل از ظهور گفته شده، مانند صدايي كه در ماه رمضان مي آيد يا باران هاي ممتد و علائم ديگر كه طبيعي نيست و با ساز و كارهاي اجتماعي خاصي ارتباط پيدا نمي كند.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران افزود: در نظريه جهاني شدن ابزارهايي مانند ماهواره جهان را جهاني مي كند و نظريه مهدويت يك اقدام انساني و سياسي است و يك فردي وارد شده و مي خواهد جهان را تحت يك نظم سياسي واحدي در آورد و يك اقدام مشخص كند. 
وی با اشاره به اینکه نظريه جهاني شدن به شدت ابزار گراست، اضافه کرد: این نظریه اين تلقي را به انسان مي دهد كه اوضاع و احوال اجتماعي عيني مانند اقتصاد و يا ابزارها، جهان را جهاني مي كنند و در نظريه مهدويت اين انسان ها هستند كه از يك منظر آدم هاي معمولي نيستند اما در هر صورت انسان هستند.
 
نظریه مهدویت به امدادهاي الهي مرتبط است
 
کچوییان با بیان این مطلب که در مورد اصحاب حضرت هم خيلي شنيده ايم كه خصوصيات طبيعي و معمولي ندارند، ادامه داد: مهمترين مسئله آنها قدرت مقاومتشان در مقابل شدائد و سختي ها است به عنوان نمونه يكي از رخدادهايي كه اتفاق مي افتد، برگشت حضرت مسيح (ع) است.
وی با اشاره به اینکه نظریه مهدویت در يك وجه اساسي به امدادهاي الهي مرتبط است، عنوان کرد: در مورد مهدويت هم همين طور است و هيچ علائم علمي به آن منتهي نمي شود و اين حوادث كمكي نمي كنند بلكه اوضاع و احوالي است كه در واقع علائمي كه وجود دارد، علائم خراب شدن جهان است. در صورتي كه در نظريه جهاني شدن اين خراب شدن جهان نيست كه جهان را به سمت جهاني شدن پيش مي برد بلكه در جهاني شدن، جهان وارد يك مرحله جديدي مي شود.
مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران تصریح کرد: در نظريه ديني اين طور نيست البته در مورد وضعيت پاياني روشن است كه نظامي كه مهدويت ترسيم مي كند، هيچ نسبتي به نظام جهاني شدن ندارد.
وی با طرح سؤالی با این عنوان که بحران اقتصادي اخير موجب شكل گيري دولت هاي بزرگ واحد در روابط بين الملل شده است، پس به نظر شما اين بحران چه تأثيري در زمينه جهاني شدن دارد؛ افزود: بحران حال حاضر جهان ادامه آن بحراني است كه در دهه 60 ميلادي پيش بيني مي كردند و به اين معنا كاملاً با نظريه جهاني شدن مرتبط است كه هم اکنون مطرح است و هنگامی اوضاع و احوال خراب شود، احتمال ظهور و پيدايي طرح هاي نو وجود دارد و اين مسئله بايد مرتبط باشد.
 سئوال- بحران اقتصادي اخير موجب شكل گيري دولت هاي بزرگ واحد در روابط بين الملل شده است. به نظر شما اين بحران چه تأثيري در زمينه جهاني شدن دارد؟
اين بحراني كه الان هست، ادامه آن بحراني است كه در دهه 60 ميلادي پيش بيني مي كردند. به اين معنا كاملاً مرتبط است با نظريه جهاني شدن كه الان مطرح است. معمولاً وقتي اوضاع و احوال خراب شود، احتمال ظهور و پيدايي طرح هاي نو هست و اين قاعدتاً بايد مرتبط باشد