هادی حق شناس: کشور عربستان سعودی یکی از مهمترین کشورهای منطقه خلیج فارس و کل جهان اسلام می باشد، که اکنون تحت پادشاهی سعودی اداره می شود. اهمیت این کشور قطع نظر از وجود چاه های نفت و وضعیت خاص اقتصادی اش، از وضعیت ویژه و استثنایی این کشور در زمینه امور مذهبی ناشی می شود. وجود شهرهای مقدس مکه و مدینه در عربستان به عنوان سرزمین وحی، موجب شده است هر ساله میلیون نفر از مسلمانان جهان برای انجام اعمال مذهبی در موسم حج و انجام زیارت حرمین شریفین عازم این کشور شوند..

آنچه در پی می آید گزارشی از وضعیت و شرایط شیعیان (در اینجا مراد ما شیعیان امامیه اثناعشری می باشد)، از جنبه های مختلف سیاسی، ترکیب جغرافیایی، مذهبی، و فرهنگی در کشور عربستان سعودی در دوران کنونی می باشد.

موقعیت جغرافیایی و جمعیتی شیعیان در کشور عربستان سعودی

نحوه پراکنده گی جغرافیایی شیعیان در عربستان سعودی به این گونه است که در حال حاضر، شیعیان عربستان بیشتر در استان شرقی ظهران و در شهرهای قطیف و احساء سکونت دارند و البته علاوه بر این مناطق، در مناطق شمالی و جنوبی این کشور نیز اقلیت شیعه موجود است.

منطقه شرقیه عربستان که اکثریت شیعیان در آنجا زندگی می کنند، از نظر وسعت حدود 759268 کیلومتر مربع می باشد که در بین چهارده منطقه ای که عربستان را تشکیل می دهند، از همه وسیع تر است و از لحاظ جمعیت، بعد از مکه و ریاض، قرار دارد. منطقه شرقیه از ثروت های طبیعی مانند نفت و محصولات متعدد کشاورزی برخوردار است، لیکن یکی از محروم ترین نواحی این کشور محسوب می شود.

علاوه بر این مناطق، شیعیان در مناطق دیگر عربستان حضور دارند، اما جمعیّت شان در اقلیت می باشد، از جمله این مناطق که به لحاظ مذهبی دارای اهمیّت بسیار می باشند، می توان از مکه و مدینه نام برد. اما جمعیت شیعیان در مکه در اقلیت می باشد و دارای پراکندگی قابل ملاحظه ای است. در مدینه، شیعیان گستره جغرافیایی بیشتری را به خود اختصاص داده اند. طایفه شیعه مذهب مدینه را شیعیان نخاوله می گویند که دیر زمانی است که در سیر تاریخی شهر مدینه الرسول شناخته شده اند.

در حال حاضر شیعیان مدینه، در قسمت های مختلف شهر سکونت دارند. آنها بیش تر و قبل از توسعه جدید شهر، در بخش های جنوبی و شرقی، در حاشیه مسجد النبی نیز زندگی می کردند. اما اکنون بیشتر، در محله غربات، خیابان علی بن ابی طالب، حوالی مسجد قبا، خیابان های قربان، گاز و طالع ساکن هستند.

از طرف دیگر، موقعیت جمعیتی شیعیان به تبع موقعیت جغرافیایی قابل ارزیابی است به این معنا که گفته می شود عربستان سعودی بین 12 تا 14 میلیون نفر جمعیت دارد که با احتساب 7 میلیون نفر اتباع کشورهای دیگر شاغل در عربستان، این کشور تقریباً بین 20 تا 22 میلیون نفر جمعیّت دارد که از این تعداد بین 2 تا 4 میلیون نفر شیعه هستند. و نیز بنا به گزارش گروه بحران های بین المللی (اف. سی . جی) در سال 1999 حدود 10 تا 15 درصد از جمعیت 16 میلیونی عربستان سعودی را شیعیان تشکیل می دهند که با احتساب رشد 5/3 درصدی جمعیت عربستان، جمعیت آنها در حال حاضر 2 میلیون و 700 هزار نفر می باشد.

و همان طور که گفتیم بیشتر شیعیان در منطقه شرقی عربستان در حاشیه خلیج فارس از قطر تا نزدیک کویت ساکن هستند و نواری شیعه نشین را تشکیل داده اند که شامل استان های احساء تا قطیف می گردد. بعضی از شیعیان نیز در مدینه منوره هستند که گفته می شود جمعیت آنها در حدود 100 هزار نفر تخمین زده می شود و بعضی دیگر هم در شهر مهم جده سکونت دارند. 

بنابراین می توان این گونه برداشت نمود که پراکندگی جغرافیایی و جمعیتی شیعیان در کشور عربستان سعودی چندان زیاد و متکثر نیست بلکه تمرکز اصلی جغرافیایی و جمعیتی شیعیان در استان شرقی و آن هم در شهرهای قطیف و احساء می باشد که در حقیقت بافت کلی جغرافیایی و جمعیتی این شهرها و منطقه شرقی را شیعیان تشکیل می دهند. بعد از این منطقه شیعیان، به نظر می رسد در مناطق دیگر دچار پراکندگی هستند و تعداد مهمی از آنها در شهر مقدس مدینه النبی و بعد در مکه مقدسه و جده سکونت دارند.

 وضعیت سیاسی و اجتماعی شیعیان در عربستان

اگر بخواهیم وضعیت شیعیان در پادشاهی سعودی را به لحاظ اجتماعی و سیاسی بررسی کنیم، تنها مسیر پیش روی ما این است که قبل از هر چیز دریابیم که رابطه و نوع نگاه حکومت آل سعود با شیعیان عربستان چگونه است.

حکومت آل سعود از ابتدای روند استقرار تاریخی اش در عربستان سعودی از قرن هیجدهم میلادی، پیوند استراتژیک و تاریخی با مذهب نو ظهور وهابّی برقرار نموده است. و در حقیقت، وهابیّت ایدئولوژی رسمی حکومت سعودی است که از قرن هیجدهم تا کنون پایه های مشروعیت مذهبی و سیاسی رژیم سعودی را فراهم نموده است.

از طرف دیگر، وهابیت، که خود را جزء مذهب تسنن می داند، دشمنی و مخالفت عمیق و جوهری با آموزه های شیعه و شیعیان دارد. این مخالفت که تا سرحدّ جنون و دشمنی بی چون و چرا اوج می گیرد، به نحوی است که از نظر وهابی ها، شیعیان کافر می باشند و مروِّج شرک معرفی می شوند. شیعیان از اصول توحید تجاوز کرده و مرتکب گناه بدعت شده اند، گناهی که مجازات آن مرگ است.

در واقع، نوع رابطه و رفتار حکومت سعودی نیز بر اساس همین دید، تنظیم شده است به گونه ای که حکومت سعودی نه تنها به شیعیان همچون دیگر شهروندان خود نمی نگرد بلکه همیشه با دیدی امنیتی و نگران با اقلیت شیعه رفتار می کند. رفتار حکومت سعودی با شیعیان، صرفاً بر اساس تبعیض مذهبی و محرومیّت آنها شکل گرفته است.

به علت اتخاذ سیاست های تبعیض آمیز در جامعه عربستان، عده قلیلی از اقلیت ها می توانند تصدی مناصب دولتی و مهم را عهده دار گردند. حضور شیعیان در دستگاه حکومتی و مناصب وزارتی و سفارتخانه ها بسیار کمرنگ است. نیروهای مسلح و نهادهای امنیتی از استخدام شیعیان امتناع می ورزند و در واقع آنان از همه عرصه های اداری طرد شده اند.

در استان شرقی عربستان که اکثریت جمعیت بومی آن را شیعیان تشکیل می دهند، شیعیان حق ندارند یک شهر، روستا و حتی اقامتگاهی را اداره کنند و یا تصدی مناصبی همچون ریاست شهرداری، کلانتری یا یک گروه را در دانشگاه های دولتی عهده دار شوند. در احساء، شیعیان حتی نمی توانند معاون مدرسه ابتدایی شوند.

هر چند به عضویت پذیرفته شدن یک شیعه در مجلس شورا (تأسیس 1992) که صرفاً شأن مشورتی و نه سیاستگذاری برای دولت سعودی دارد، به معنای به رسمیت شناختن تلویحی و غیرمستقیم شیعیان و پذیرفته شدن دو عضو شیعه در مجلس در سال 1997، نشانه ای از انعطاف سیاسی حکومت نسبت به شیعیان بود، با وجود این، حکومت در عمل، نسبت به مشارکت سیاسی شیعیان در ساختار دولت تمایلی نشان نداده است.

به لحاظ وضعیت اجتماعی، در نتیجه اقدامات تبعیض آمیز و ظالمانه حکام سعودی، شیعیان به لحاظ اجتماعی در پایین ترین سطح قاعده هرم اجتماعی جامعه سعودی قرار می گیرند. شیعیان در حقیقت نمی توانند در روند جامعه پذیری جامعه وهابی زده عربستان شرکت کنند و تنها امکانی که برای آنها باقی می ماند این است که به درون چارچوب های اقلیتی خود پناه برند و از این طریق با تأکید بر مختصات و خصایص جمعی و فردی خویش، بتوانند تمامی پتانسیل های خود را در مواجه با دشمنی های وهابیون، صرف تعمیق مناسبات درون فرقه ای و بازسازی و گسترش هویت متمایز سیاسی و اجتماعی خود کنند.

در واقع این بدین معنا است که جامعه شیعی عربستان خود را جزو ملت سعودی نمی داند بلکه تلاش خواهد کرد، خود را در قالب تعامل با شیعیان دیگر مناطق جهان، تعریف و مشخص نماید. و به دلیل این انفکاک جامعه شیعی از حکومت سعودی، رابطه حکومت با آنها شکلی خصمانه خواهد داشت.

البته در طی سال های اخیر و با توجه به تحولات عمیق و گسترده جهانی نظیر حادثه 11 سپتامبر و تحولات منطقه ای نظیر قدرت یابی روزافزون شیعیان در عراق بعد از اشغال و پیروزی مقاوت اسلامی لبنان موسوم به حزب الله که جمعیتی شیعی است، شاهد برخی تحولات در تعاملات حکومت سعودی با شیعیان عربستان بودیم که از جمله اینها می توان به برخی آزادی های سیاسی و اجتماعی اشاره نمود. و گروه های نخبه سیاسی و اجتماعی شیعه نیز از اصلاحات سیاسی و اجتماعی در ساختار حکومتی و اجتماعی عربستان استقبال نمودند و تلاش نمودند حتی با دیدارهای رسمی با حکام عالی رتبه سعودی، به آنها این اطمینان را بدهند که گروه های شیعی خواستار سرنگونی رژیم سعودی نیستند و صرفاً خواستار اعطای حقوق قانونی و انسانی سیاسی و اجتماعی و مذهبی و اقتصادی خود می باشند.

وضعیت مذهبی و فرهنگی شیعیان در عربستان

بسیاری از محققان بر این باورند که شیعیان عربستان همواره در طول تاریخ قربانی تبعیضی نظام مند و قانون مند بوده اند و این روند همچنان استمرار دارد. به گونه ای که وضعیت مذهبی و فرهنگی شیعیان عربستان، تفاوت چندانی با وضعیت سیاسی و اجتماعی آنها ندارد. در حقیقت این تبعیض، تبعیضی نهادی شده است که در نواحی مختلف و در میان گروه های مختلف و حتی در میان بخش های مختلف یک گروه، متفاوت می باشد. به عنوان مثال، تبعیض مذهبی علیه شیعیان عربستان در مناطق شیعه نشین قطیف، احساء و مدینه متفاوت است. و شکل، میزاان و شدت آن در همه نواحی همسان نیست.

شیعیان قطیف مراسم سوگواری روز عاشورا را برگزار می کنند و وعّاظ شیعی می توانند لباس روحانیون شیعه را بپوشند، مؤذن می تواند سومین شهادت اذان یعنی  اشهد ان علی ولی الله را بر زبان بیاورد ولی شیعیان احساء نمی توانند این شهادت را بر زبان بیاورند و وعاظ این منطقه حق ندارند لباس روحانیون را بر تن کنند و عمامه بر سر بگذارند.

وضعیت شیعیان مدینه با شیعیان مناطق مذکور کاملاً متفاوت است. مساجد و حسینیه های مدینه ویران و تخریب شده اند و شیعیان حق ندارند مذهب خود را آشکار کنند و یا آئین های مذهبی را در محافل عمومی و به صورت علنی برگزار کنند. آنان نمی توانند اذان بگویند و لباس روحانیون را بر تن کنند. همچنین حق ساخت حسینیه و مسجد به طور کلی از آنان سلب شده و فقط می توانند نماز جماعت را در سالن برگزار کنند.

بر اساس فتاوای علمای وهابی، شیعیان از شغل قصابی منع شده اند، زیرا این شغل به مسلمین واقعی اختصاص دارد، همچنین گوشت شتر، گوسفند و مرغی که توسط قصاب شیعه ذبح و آماده شده، حرام است و نباید استفاده شود، زیرا ذبح توسط شیعیانِ غیر مسلمان ِ مرتد و مشرک صورت گرفته است.

شیعیان حق ندارند با دیگر مسلمانان ازدواج کنند، زیرا از نظر حکومت، بر اساس قرآن، مسلمین می توانند با زنان غیر مسلمان که اهل کتابند ازداوج کنند، ولی نمی توانند با غیر مسلمانان به ویژه شیعیان ازدواج نمایند. از این قسم فتاوا به صورت مکرر، در اجتماعات وهابیون اعلام می شود.

علاوه بر موارد فوق، حقوق دینی شیعیان نیز پایمال می شود، چرا که همان طور که ذکر شد آنان از انجام اعمال مذهبی منع می شوند و ساخت مسجد و حسینیه و انتشار یا صدور کتب شیعی و دیگر موارد مشابه ممنوع اعلام گردیده است.

به نظر می رسد که حقوق شیعیان در بعد فرهنگی در سه حوزه آموزشی، دینی و حقوقی نقض می شود.

دانش آموزان شیعه در مدارس دولتی مجبورند اصول و مبانی عقیدتی وهابیون را فرابگیرند، این در حالی است که وهابیون با نهایت خشونت، تشیع را نفی می کنند. در یکی از متون درسی به نام تاریخ حکومت اسلامی که در مقطع راهنمایی به دانش آموزان تدریس می شود، تشیع به عنوان مذهبی الحادآمیز و گروندگان به آن، خائن به اسلام معرفی شده اند. در کتاب درسی دیگری به نام فرهنگ اسلامی که در دانشگاه دولتی شاه عبدالعزیز جده تدریس می شود، مذهب تشیع به عنوان پناهگاه و مأمن کسانی که درصددند اسلام را نابود کنند یا تلاش می کنند عقاید یهودیان، مسیحیان، زردتشتیان و هندوها را به اسلام ترزیق نمایند، معرفی شده است. برخی از دانشجویان شیعه که در پایان کلاس تلاش کردند اتهامات مذکور علیه تشیع را رد کنند، زندانی شدند.

شایان ذکر است که آموزش های دینی به عنوان یکی از بخش های اصلی دوره های آموزشی مدارس دولتی محسوب می شوند و اصول و عقاید وهابیت در مدارس بومی و دانشگاه ها تدریس می شود. این در حالی است که تعلیم ادبیات و تاریخ شیعی حتی در مدارسی که اکثریت دانش آموزان آن شیعه اند ممنوع است. از این گذشته، شیعیان از حق داشتن مدارس دینی یا حوزه علمیه محرومند و نمی توانند برای تعلیم عقاید شیعی به کودکان خود، برنامه های آموزشی تدوین کنند. حوزه مبارز که از سال 1983 به طور غیرقانونی و مخفیانه فعالیت می کرد، در اواخر دهه 1990 برچیده شد و برخی از اساتید و دانشجویان آن بازداشت شدند.

در واقع، به دلیل همین وضعیت تحقیرآمیز و آزاردهنده آموزشی، وضعیت تحصیلات رسمی در میان شیعیان عربستان، چندان مساعد نیست. معمولاً فرزندان شیعیان عربستان، تا سطح ابتدایی را فرا می گیرند و کمتر دیپلم اخذ می کنند، چون آموزش و پرورش از دانش آموزان شهریه می گیرد و شیعیان استطاعت مالی ندارند که این شهریه را پرداخت نمایند و هزینه تحصیل گران است. در سطح آموزش عالی نیز فرزندان شیعیان بسیار کم مشغول تحصیل می باشند.

در حوزه حقوقی و قضایی، شیعیان بر خلاف اهل تسنن و وهابیون، از هر گونه پایگاه حقوقی و قانونی محروم اند. نحوه برخورد نظام حقوقی عربستان با شیعیان و وهابیون یکسان نیست وچون شیعیان به عنوان رافضی یا مرتد تلقی می شوند شهادتشان در دادگاه های سعودی بی اعتباراست. اگر بین شیعه وسنی نزاعی درگیرد، شهادت طرف شیعه، رد و شهادت طرف سنی معتبر تلقی می شود.

حکام سعودی به طور مداوم، درخواست شیعیان را در مورد حفظ و نگهداری مساجد و حسینیه ها رد کرده اند. تقریباً همه مساجد و حسینیه های شیعیان از سوی مقامات سعودی غیرقانونی شمرده شده و برخی از این اماکن در طی دو دهه اخیر تخریب یا تعطیل شده اند.

 به علت محدودیت ها و قوانین خشک مربوط به ساخت مسجد، بسیاری از شیعیان برای کسب مجوز ساخت مسجدی و حسینیه به شیوه های غیرمستقیم روی آورده اند و مجوز این اماکن را با عناوینی نظیر تالار عقد و عروسی یا سالن اجتماعات اخذ نموده اند.