حسین عبدالملکی: این گزارش گریزی است به تاریخچه ی سیاسی نفت در ایران که از آغاز کشف این ماده ی حیاتی در این سرزمین تا ملی شدن صنعت نفت را در برمی گیرد . سپس با اشاره به انعکاس ملی شدن صنعت نفت ایران در کشورهای درگیر این پدیده ی سیاسی و بررسی رفتار واکنشی آن ها ،به تأثیرات به سزایی که این جنبش در صحنه ی روابط بین الملل و شکل گیری جنبش های آزادی خواهانه و ضد استعماری در سطح جهان داشت ،می پردازد .در نهایت نیز، این نوشته با بررسی پیامدهای ملی شدن صنعت نفت بر سیاست داخلی کشور به عنوان یک نقطه ی عطف در تاریخچه سیاسی ایران به پایان می رسد.

اولین امتیاز برای انگلیسی ها
برای اولین بار دولت ایران در سال 1261(1872م) امتیاز نامه ای را که برای کشف و بهره برداری کلیه معادن به بارون جولیوس رویترتبعه انگلیس داده بود، زیر فشار مسکو و اعتراض رجال و علمای وقت لغو کرد . در سال 1269 (1880م) شرکت هلندی « Hots » اولین حفاری چاه به قصد اکتشاف نفت را ،درجنوب ایران به مدت شش سال ادامه داد ،ولی با شکست در کشف چاه نفت ، به کشور خود مراجعت کرد .مظفرالدین شاه قاجار در سال 1280 (1902م) نخستین امتیاز نفت ایران را که شامل اکتشاف ، استخراج و تصفیه بود، را به ویلیام نوکس دارسی تبعه بریتانیا واگذار کرد . هیأت حفاری دارسی پس از شش سال حفاری ،نومیدانه قصد مراجعت به کشور خویش را داشتند ، ولی در آخرین لحظاتی که حفاری رو به اتمام بود ، در 5خرداد 1287 اولین چاه نفت ایران در مسجد سلیمان با فشار زیاد فوران کرد . در همین اوان که بر اساس قرارداد سن پترزبورگ (قرارداد1907 ) در آستانه جنگ جهانی اول ،ایران به دو منطقه نفوذی انگلیس و روسیه تقسیم شده بود .انگلیسی ها برای تأمین امنیت تأسیسات نفت جنوب  قراردادی با شیخ خزئل از رٶسای ایلات جنوب منعقد و آن ها را در تأمین امنیت منطقه سهیم کردند. نارضایتی دولت ایران از عملیات شرکت و ناچیز بودن حق الامتیاز ،همچنین حقوق حداقلی کارگران و تقاضای تجدیدنظر در قرارداد ،سال ها بدون اخذ نتیجه ادامه یافت . در اواخر سال 1310 (1931) مذاکراتی برای تجدید نظر در قراداد  صورت گرفت . در چنین شرایطی تقلیل یافتن حق الامتیاز ایران توسط شرکت نفت به  بهانه بحران بحران اقتصادی  بین المللی موجب قطع مذاکرات شد . در این بین بود که رضا شاه متن قرارداد را از روی عصبانیت در آتش انداخته و قرار داد را یک طرفه اعلام کرد .
 شرکت نفت به اقدام ایران اعتراض و به شورای جامعه ملل شکایت کرد . به پیشنهاد جامعه ی ملل مذاکرات ادامه یافت که نهایتاٴ به نتیجه نرسید و در آخرین لحظاتی که هیأت مذاکره قصد مراجعت داشت ،رضا شاه طی یک اقدام عجولانه و بی اطلاع از مسائل بین المللی به تغییر مفاد قرارداد دارسی و حتی تمدید آن هم رضایت داد . مجلس نیز که متناسب با خصوصیات دیکتاتور شکل گرفته بود، قرار داد جدید (قراداد1933) را تصویب و قرار داد دارسی را لغو کرد . هرچند درقرارداد 1933 درآمد ایران بابت حق الامتیاز افزایش یافته بود، ولی در عوض موضوع سهیم بودن ایران در منافع شرکت های وابسته به کمپانی منتفی شده بود.این قراداد  گذشته از مضار مالی و اقتصادی ،از لحاظ اجتماعی ،سیاسی نیز نتایج زیان بخشی به بار آورد . نفوذ ویران گرانه ی شرکت نفت و اینتلیجنس سرویس انگلستان روی مملکت سایه افکند ،شرکت نفت مرکز و ستاد زد وبند ها ، توطئه گری ها و عامل ترویج فساد و خیانت در همه شئون کشور شده و عوامل آن در همه ی ارکان مملکت دخالت داشتند . در حقیقت شرکت نفت ،دولت و قدرتی در داخل دولت ایران بود، تا جایی که مردم ایران هر نوع تغییر و تحولی در کشور را از طرف انگلیسی ها می دانستند.

نفت و کوران جنگ دوم
موقعیت استراتژیکی ایران و فراوانی و ارزانی آن یکی از عوامل مهم تجاوز نیروی نظامی بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی به خاک ایران در جنگ جهانی دوم بود ،نیاز مبرم دول متفق به نفت و ارسال تجهیزات به شوروی در برابر خطر نظامی آلمان ،اهمیت استراتژیکی نفت ایران را دو چندان کرد . به خصوص که احتمال حمله ی هیتلر به نواحی نفت خیز خاورمیانه و تأسیسات جنوب ایران نیز می رفت .
در گرماگرم جنگ جهانی دوم و اشغال ایران بود که نماینده ی شرکت انگلیسی رویال داچ شل و شرکت های آمریکایی استاندارد واکیوم و سینکلر پیشهاداتی برای کسب امتیاز نفت به ایران ارائه دادند. اتحاد جماهیر شوروی هم از صحنه پا را بیرون ننهاده و همزمان هیأتی برای مذاکره درباره ی امتیاز نفت به ریاست کافتارادزه در 24 شهریور 1324  به ایران فرستاد .دولت ساعد در این شرایط در جلسه ی علنی مجلس اعلام کرد که تصمیم  دارد از هر گونه اقدام در باره ی دادن امتیاز به خارجیان خودداری ورزد . به دنبال فشار شوروی برای کسب امتیاز دولت ساعد وادار به استعفا شد .
 در چنین اوضاع وشرایطی بود که دکتر مصدق طرح منع واگذاری امتیاز نفت را به مجلس چهاردهم تسلیم کرد ومجلس آن را در جلسه ی یازدهم آذر ماه 1323 به تصویب رساند.

پایان جنگ جهانی دوم
روز دوم سپتامبر 1945 جنگ جهانی دوم با تسلیم دولت ژاپن به پایان رسید. شوروی بر خلاف انگلیس و آمریکا و مطابق قراداد سه جانبه مبنی بر خروج نیروهای نظامی پس از اتمام جنگ ،اقدام به تخلیه ی نیروهای خود از ایران نکرده و با ایجاد آشوب در آذربایجان و حمایت از دولت خود مختار پیشه وری سعی کرد ،راهی برای دست یافتن به امتیاز نفت و جبران ناکامی ها قبلی اش در این زمینه بیابد . در این راستا بود که دولت حکیمی به حسین علاء نماینده ی ایران در سازمان ملل دستور داد تا شکایت ایران را به شورای امنیت تسلیم کند.
 قوام السلطنه که بعد از حکیمی به نخست وزیری رسیده بود، روز 29 اسفند 1324 به مسکو عزیمت کرد و طی اقامت 19 روزه اش در مسکو به توافقی پیرامون مسائل نفت ،تخلیه ارتش شوروی و غائله ی آذربایجان با شوروی نرسید چراکه شوروی ها مصراٴ خواستار امتیاز نفت شمال بودند، ولی در روز آخری که قوام قصد عزیمت به ایران را داشت ،شوروی ها تن به سازش داده و با تخلیه ی ایران مشروط به تأسیس یک شرکت مختلط نفت ایران و شوروی موافقت کردند . با انعقاد قرارداد نفت بین ایران و شوروی ،بحران های ناشی از عدم تخلیه ی قوای شوروی در ایران به پایان رسید، ولی قرارداد قوام- سادچیکف در مجلس پانزدهم به استناد قانون آذر 1323 به تصویب نرسید.
مجلس پانزدهم که از اکثریت حزب دموکرات قوام تشکیل شده بود ،پیرامون مسئله ی نفت قرارداد دیگری را نیز در دستور کار قرارداد . بر اساس این مذاکرات مجلس پانزدهم و اسناد محرمانه ی  نفت ، که در کمیسیون مخصوص آن انتشار یافت ،معلوم شد که در اواسط بهمن ماه 1327 در دوران حکومت نظامی واختناق «گس»نماینده ی شرکت نفت با عباسقلی گلشاییان وزیر دارایی ،مذاکرات مربوط به استیفای حقوق ایران را درباره ی نفت جنوب دنبال کرده اند . این مذاکرات در تاریخ 26 تیر ماه 1328 منجر به قراردادی گردید که به عنوان ضمیمه ی  قرارداد اصلی 1933(1312)از طرف دولت به امضا رسید و در حالی که ده روز بیشتر به عمر مجلس پانزدهم باقی نمانده بود ، با قید دو فوریت برای تصویب تقدیم مجلس شورای ملی شد. با وجود اطمینانی که دولت ساعد به حتمیت تصویب لایحه ی الحاقی داشت، این لایحه با مخالفت بعضی از نمایندگان مجلس از جمله حسین مکی ،مظفر بقایی و ... در مجلس پانزدهم به تصویب نرسید .مهم ترین موضوع مورد نظر شرکت نفت در رد لایحه ی قرارداد الحاقی«گس – گلشاییان» ماده 10 قرارداد بود ،که به موجب آن قرارداد (1312) و تمدید 33 ساله ی آن قوت و اعتبار قانونی می گرفت .
 انتخابات دوره ی شانزدهم مجلس معطوف به زمینه سازی برای تصویب لایحه ی الحاقی نفت صورت گرفت و به علت تقلب در روند انتخابات اعتراضات زیادی در پی داشت که با قتل هژیر وزیر وقت دربار انتخابات تجدید شد.
کاندیداهای جبهه ی ملی که در این اثنا و در پی تحصن در دربار و اعتراض به انتخابات اعلان موجودیت کرده بود،به مجلس راه یافتند. با کناره گیری ساعد از نخست وزیری و تشکیل کابینه ی  حسنعلی منصور ، خط مشی دولت در مجلس معطوف به تصویب لایحه قرارداد الحاقی نفت که در دولت ساعد به امضا رسیده بود ،گرایش داشت.
حسنعلی منصور به شکل غیر منتظره ای از نخست وزیری کناره گیری کرد و شاه به ناچار فرمان نخست وزیری سپهبد علی رزم آرا، را صادر کرد . انگلیسی ها و شرکت نفت نیز به خاطر حفظ منافع خود و خصوصاٴ مسئله ی نفت از رزم آرا پشتیبانی می کردند. وی با توجه به اینکه، همه ی مسائل سیاسی آن روز، در گرو نفت بود، امید داشت با تلفیق منافع انگلیس و آمریکا و امضای قرارداد مناسب تری با شرکت نفت مسئله ی نفت را حل کند .همچنین رزم آرا درصدد بود با شوروی ها نیز کنار بیاید و با توسعه روابط سیاسی و تجاری با مسکو موقعیت سیاسی دولت را با شوروی ها که پس از رد مقاوله نامه نفت شمال به شدت تیره شده بود ،بهبود و تحکیم بخشد.
کمیسیون مخصوص بررسی مسئله نفت مجلس به ریاست دکتر مصدق در نخستین نشست خود، از دولت خواست که پرونده ی نفت را دراختیار کمیسیون قرار دهد. دولت رزم  آرا از اظهار نظر درباره ی لایحه ی الحاقی نفت خودداری می کرد . به همین خاطر نمایندگان جبهه ملی و دو تن از اعضای کمیسیون ،دولت را به علت تعلل در اجرای قانون 29 مهر  1326(ارائه ی پرونده)،  استیضاح کردند. سپهبد رزم آرا در برابر پافشاری نمایندگان جبهه ی ملی ناگزیر شد، دفاع از لایحه ی قرار داد الحاقی را به گردن بگیرد . با طرفداری نخست وزیر از لایحه ی قرار داد الحاقی پیکار بر سر نفت آغاز شد . نمایندگان مجلس هدف اصلی دولت را از طرح لایحه ی قرار داد الحاقی ، قانونی کردن قرارداد 1933 و افزودن 30 سال به مدت امتیاز می دانستند. روز 19 آذر گزارش کمیسیون نفت به وسیله ی حسین مکی، مخبر کمیسیون ، در مجلس شورای ملی قرائت شد که در آن مخالفت کمیسیون نفت با لایحه ی قراراد الحاقی اعلام و اشاره ای نیز به پیشنهاد جبهه درباره درباره ی ملی شدن نفت به این کمیسیون، شده بود.
نمایندگان جبهه ی ملی نیز در این شرایط و در جلسات روز های 26 و 28 آذر ماه مجلس شورا، طرح ملی کردن نفت را دنبال کردند، با گسترش نهضتی که علیه شرکت نفت جنوب ایجاد شده بود نهایتاٴ مجلس متأثر از افکار عمومی مردم ایران گزارش کمیسیون نفت مبنی بر رد لایحه ی الحاقی را تصویب کرد که پیامد آن اوج گرفتن جنبش مردم ایران برای ملی کردن نفت و اشاعه یافتن شعار«همه چیز برای ملی شدن نفت» در سراسر کشوربود.این گونه بود که پیشنهادی که قبلاٴ برای تبدیل شدن به طرحی درمجلس، به امضای 19 نفر هم نرسیده بود ،هم اکنون در آستانه ملی شدن بود.
در خلال این احوال که طرح ملی کردن نفت در مجلس شورای ملی طرفداران بیشتری پیدا می کرد و در حالی که سپهبد رزم آرا نیز محرمانه با شرکت نفت وارد مذاکره شد ه بود تا در برابر فرمول ملی شدن پیشنهاد بهتری را جایگزین کند ، وی در مسجد سلطانی روز 16 اسفند 1329 به ضرب چند گلوله به قتل رسید.

تصویب ملی شدن صنعت نفت
فردای آن روز، 17 اسفند1329، کمیسیون نفت ، ملی شدن نفت در سراسر ایران را، به تصویب رساند و روز 24اسفند مجلس شورای ملی ماده واحده پیشنهادی کمیسیون نفت را به اتفاق آرا به تصویب رساند.
ملی شدن صنعت نفت ایران در رسانه های جهانی بلافاصله منعکس شد ،انگلیسی ها «اداره کردن نفت به دست ایرانی »و شعار «نفت ایران برای ایرانی» را غیر عملی و ساده لوحانه عنوان می کردند. منچستر گاردین در تاریخ 19 مارس 1951 نوشت:« این اقدام ایران، برای ملی شدن نفت، سایر کشورهای خاورمیانه از جمله عراق و مصر را بیدار کرده است» . روزنامه تایمز نوشت:« به کار بردن شدت و زور در برابر تصمیم ملت ایران سبب خواهد شد که ایران و سایر ملل خاورمیانه علیه ما متحد شوند» .
دولت انگلیس برای اجرایی نشدن قانون ملی شدن نفت و حل مسئله ی نفت متناسب با منافع و امیال خود اقدامات و توطئه های زیادی علیه دولت ایران انجام داد. از جمله اقدام به دادخواهی علیه ایران در دیوان دادگستری بین المللی (لاهه) ،تهدید نظامی و ارائه ی پیشنهادات جایگزینی، از جمله پیشنهاد جکسون معاون شرکت نفت ایران و انگلیس ،تحریم اقتصادی و تحت فشار قرار دادن دولت و نهایتاٴ،سعی در نزدیک کردن هر چه بیشتر سیاست هایش،به آمریکا  ، دخیل کردن آمریکا در مسئله ی نفت و ارائه ی پیشنهادات مشترکی با آمریکا به دولت ایران که نهایتاٴ به علت اینکه همه ی این پیشنهادات  با اصل ملی شدن نفت ایران هر کدام به نوعی، منافات داشتند، مورد قبول دولت واقع نشدند . دولت ایران نیز بی اعتنا به تهدیدهای خارجی برنامه ی  کامل خلع ید شرکت را  تا اخراج کامل انگلیسی ها از خوزستان، اجرا می کرد.

آمریکا و مسئله نفت ایران
دولت آمریکا که در ابتدای امر از نهضت ملی شدن نفت حمایت و حتی تشویق به عمل آورد ، با جدی شدن مسئله ی  ملی شدن، سعی بر ایفای نقش واسطه ای و ارائه پیشنهاداتی با فرمول تصنیف درآمد، کرد . در ادامه با روی کار آمدن آیزنهاور جمهوری خواه ،آمریکا با نزدیکی سیاست هایش به سیاست های انگلستان ، به وسیله ی طرحی مشترک با انگلیس ، تلاش خود را ، برای براندازی دولت جبهه ی ملی - که آن را علت اصلی  نرسیدن به سازش بر سر مقوله ی نفت می دانستند- و اجرای توطئه ی کودتای 28 مرداد ، عملی کردند. از اهداف آمریکا در مواجهه با نهضت ملی شدن نفت ایران، جلوگیری از تأسی کشورهای صادرکننده ی نفت از اقدام ایران به خصوص در خاورمیانه بود.

موضع اتحاد جماهیر شوروی
اتحاد جماهیر شوروی نیز که از دستیابی به امتیازات نفتی در ایران هنوز، کاملاٴ ناامید نشده بود ،سیاست ابن الوقتی و صبر و انتظار، را پیش گرفته بود ومنتظر بود تا متناسب با نتیجه ی نهایی امر، سیاست خود را تنظیم کند . در همین راستا بود که در اوج تحت فشار بودن دولت مصدق، طلاهای امانتی ایران در جنگ جهانی  دوم را به دولت ایران استرداد نمی کرد و حتی از حزب توده که صریحاٴخواهان امتیاز نفت شمال برای شوروی بود هم حمایت نکرد .

بازتاب ها
نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران،در  کشورهای تحت استعمار و کشورهای جهان سوم نیز بازتاب گسترده ای داشت . مشی سیاسی ایران مورد استقبال بسیاری ازاین کشورها واقع شد ونطفه ی شکل گیری  جنبش عدم تعهد در کشورهای جهان سوم ،متأثر از جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران بود. کشورهای جهان سوم به این باور رسیدند که می توانند با اتکاء صرف به خود، به استقلال رسیده و از یوغ وابستگی رهایی یابند.

و اما پس از کودتای 28 مرداد، در عمل این آمریکا بود که به سبب جلب اعتماد محمدرضاشاه پس از روی کار آمدن مجدد خود به دنبال کودتای 28 مرداد، و روند رو به تضعیف موقعیت انگلیس در ایران ،توانست نفوذ هر چه بیشتر خود را بر اقتصاد و به خصوص نفت ایران بسط دهد. وابستگی روز افزو ن و همه جانبه شاه و اقتصاد ایران به آمریکا منجر به متولد شدن یک اقتصاد رانتیه و تک محصولی برای ایران شد .
 با این سیاست اقتصادی-  سیاسی وابسته ،به نوعی که بخش اعظم درآمد نفتی صرف مخارج نظامی و البته  در راستای سیاست های منطقه ای آمریکا،می شد،  نفت به جای اینکه مولد اقتصادی پیشرفته برای ایران باشد ،یک اقتصاد وابسته و رانتیه برای ایران کنونی به میراث گذاشت.