سعيد بابايي

انقلاب ايران به مانند همه انقلاب هاي دوران معاصر متكي بر اراده، همت ملت و البته مغزهاي متفكري بود كه به جرأت مي توان گفت در مورد انقلاب ايران تئوريسين هايي همچون شهيد "بهشتي"، شهيد "مطهري" و مرحوم "شريعتي" انقلاب را وامدار انديشه و تفكر تئوريك خود كرده اند.
اما در اين ميان جايگاه شهيد بهشتي بس رفيع خواهد بود. بهشتي را به جرأت مي توان روحاني جامع الاطراف ناميد؛ از آن رو كه تسلط كاملي بر فقه و اصول اسلام داشت، و هم روحاني روشنفكرمأبي لقب داد كه با تسلط به زبان هاي خارجي در قلب اروپا به ترويج اسلام اصيل مي پرداخت. او همچون يك چريك مبارز، در عرصه عمل نيز فعال بود. آنچه از او باقي مانده گستره اي از آثار مكتوب در زمينه هاي اقتصاد، حقوق، دين پژوهي و مطالعاتي پيرامون فلسفه غرب را شامل مي شود. با اين وجود امروز او را با انديشه هاي قضايي و حقوقي اش اش مي شناسند و سالروز شهادتش به هفته قوه قضائيه منتهي است. شايد بي انصافي باشد كه عالم جامع الاطرافي چون شهيد بهشتي را محصور در انديشه حقوقي اش كرد، وليكن در روزگار غريبي انديشمندان و متفكران وطني، همين قدر پرداختن هم غنيمتي است. گرچه مرحوم بهشتي چندان فرصت عرض اندام در دستگاه قضايي كشور را نداشت، اما همان اندك زمان هم كافي بود تا پايه گذار مطمئني براي سيستم قضايي انقلاب باشد. كار او آنقدر راهگشا بود كه خود و انديشه قضايي اش ملاك عمل دستگاه قضايي كشود قرار گرفت. البته نبايد تأثير او را بر تدوين اصول قانون اساسي ناديده انگاشت. به گفته دكتر "فرشاد مؤمني" - از مبارزين دوران انقلاب - بيش از 90 درصد اصول اقتصادي قانون اساسي تحت تأثير افكار شهيد بهشتي قرار داشت.
از اين رو تأليف كتابي با عنوان "انديشه هاي حقوقي شهيد بهشتي" به قلم "فرج الله هدايت نيا گنجي" و انتشار آن توسط كانون انديشه جوان مي تواند نياز كوچكي از عطش شناخت انديشه حقوقي و قضايي اين شهيد مظلوم را برآورد.

معمار نظام جمهوري اسلامي
مي توان به جرأت گفت شهيد بهشتي سهم قابل توجهي در تدوين قانون اساسي ايران و تعيين جهت گيري هاي آن داشت. به همين دليل هم برخي صاحب نظران او را "معمار" يا "طراح" نظام جمهوري اسلامي ناميده اند.
مجلس خبرگان قانون اساسي در مرداد ماه 58 آغاز به كار كرد و مرحوم بهشتي با كسب 3/2 آرا نايب رييس شد و عملاً جلسات را اداره مي كرد. قاطعيت، جديت، تسلط كامل به مباحث حقوقي در كنار مشي آزاد منشانه اين "فكر برتر" از لابه لاي اسناد مذاكرات آن سال ها هويداست. آشنايي او با مفاهيم و اصطلاحات فقهي و حقوقي اسلام، در كنار كوله بار تجربيات او در كشورهاي اروپايي واقعاً او را مستحق ناميدن صفت "فكر برتر جمع" مي ساخت. اصطلاحي كه دوستان و بعضاً منتقدان منصف به او دادند و بعدها به واسطه كج فهمي اصطلاح "ديكتاتور مصلح" يا "انحصارطلب" را جايگزين آن كردند. از آنجا كه نمايندگان مجلس خبرگان قانون اساسي به هفت گروه ده نفري تقسيم شده بودند، شهید بهشتی در گروه اول و به عنوانرییس گروه جای گرفت. جالب اینکه اصول اول تا دوازدهم پیش نویس قانون اساسی و مقدمه آن محصول تلاش این گروه است.
فرج الله هدایت نیا گنجی مؤلف اندیشه های حقوقی شهید بهشتی در مورد تأثیر اندیشه های شهید بهشتی بر قانون اساسی کشور، به سابقه حضور وي در کشورهای اروپایی و کسب دانش و اطلاعات بسیار در این کشورها اشاره و تصریح کرد: «مرحوم بهشتی در پيش نويس و تدوين اصول قانون اساسي نقش جديدي داشت. به گونه ای که اگر دفاعیات مستند ایشان نبود، بعضی از اصول به تصویب نمی رسید. ایشان از قانون اساسی به بیانیه فصل بندی شده انقلاب اسلامی تعبیر کرده است. به این معنا که تمام آرمان ها، اهداف و خواست های مردم انقلابی را در قانون اساسی می شود دید. ایشان در جای دیگر نيز قانون اساسی را سیستم گردش خون جامعه نامیده است.
این موارد نشان دهنده میزان اهمیت قانون اساسی نزد ایشان است. ایشان سعی کرد در تنظیم قانون اساسی كمترين مشكل را از نظر انطباق با قوانین اسلام داشته باشد. اگر ایشان و تفکرات ایشان نبود، قانون اساسی در آن زمان کوتاه به تصویب نمی رسید و محصول کار هم محکم و قابل قبول نمی بود.»
هدایت نیا در پاسخ به پرسشی درباره اصولی که شهید بهشتی به طور مستقیم در تصویب آنها نقش داشته است، گفت: «قانون اساسی ایران ویژگی های خاصی دارد که در سایر قوانین اساسی کشورها دیده نمی شود؛ مثل اصول مربوط به ولایت فقیه و رابطه جمهوریت و ولایت فقیه که این اصول به زیبایی در قانون اساسی جمع شده اند.
خود مرحوم بهشتی در جایی تصریح می کند که پیش نویس اصول مربوط به ولایت فقیه در کمیسیونی تهیه شد که ایشان و همفکران او عضو آن کمیسیون بوده اند. از این رو می شود اصول مربوط به ولایت فقیه را از یادگارهای مرحوم بهشتی به حساب آورد.»
وی در ادامه به نقش شهید بهشتی در تدوین اصول قانون اساسی مربوط به قوه قضائیه پرداخت و افزود: «دیدگاه ایشان در مورد ممنوعیت شکنجه در روند دادرسی در قانون اساسی به صراحت تصویب شده است. در مورد وظایف قوه قضائیه و یا شرایط ریاست اين قوه نيز مطالبی مهم مطرح کرده اند. مرحوم بهشتی بعد از تصویب قانون اساسی بود که برای ریاست قوه قضائیه معرفي شدند. تا قبل از آن ایشان اصول مربوط به قوه قضائیه را اولاً در نقش نایب رییس مجلس خبرگان قانون اساسی و دوماً در نقش یک مجتهد مسلم که دیدگاه های فقهی را در تدوین اصول قانون اساسی به کار بردند، مطرح بودند.»
اين نويسنده درباره بهشتی در مقام یک روحانی مبارز و در عین حال روشنفکر، گفت: «مرحوم بهشتی جزو معدود روحانیانی بود که به زبان انگلیسی آلمانی تسلط داشت. دبیرستان ‍"دین و دانش" را در قم تأسیس و در آنجا انگلیسی تدریس می کرد. او می خواست دین و دانش را توأمان به دانش آموزان منتقل کند. خود او نيز به عنوان یک روحانی هم مباحث دینی و هم دانش روز را پی می گرفت. تحصیلاتش در سطوح بالای حوزه، هوش بالا و زندگی و تحصیل در اروپای غربی، در کنار تقوای بی نظیرش از او انسانی ساخته بود مورد اعتماد و امین برای مجموعه نظام. شخصيتي كه در کنار بدگویی ها و شایعاتی که پشت سرش صورت می گرفت، ذره ای از اعتماد افراد طراز اول نظام به وي کاسته نمی شد.
ایشان در بین خبرگان قانون اساسی یک خبره بود. از این رو مجلس خبرگان قانون اساسی را عملاً ایشان اداره می کرد.»

اندیشه قانون گرایی
از مرحوم شهید بهشتی چندین کتاب به یادگار مانده که فقط یکی از آنها به طور مستقیم اندیشه های حقوقی ایشان را نمایانگر است؛ کتاب "مبانی نظری قانون اساسی".
از این رو استنباط اندیشه های حقوقی وي از لابه لای سخنرانی ها، مقالات قبل و بعد از انقلاب، مشروح مذاکرات تدوین قانون اساسی و در نهایت مجموعه اقدامات انجام شده ایشان در قوه قضائیه ی آن روزگار و در نهایت آراء و اندیشه های حقوقی ابراز شده از زبان ایشان یا همان دکترین حقوقی شهید بهشتی، کاری نه آسان، بلکه دشوار و سخت بوده و همت محققان بلند همت را می طلبد.
هدایت نیا نیز ضمن اذعان به این نکات می افزاید: «عمده منابع من برای پی بردن به اندیشه های حقوقی شهید بهشتی، مشروح مذاکرات ايشان در جريان تدوین قانون اساسی و سخنرانی ها و پرسش و پاسخ هاي ايشان در اثناي اين مذاكرات است.»
این محقق حقوق خصوصی، در مورد علت اینکه شهید بهشتی را امروزه با قوه قضائیه می شناسند و هفته ی منتهی به شهادتش را هفته قوه قضائیه نام گذاری کرده اند، گفت: «البته گلایه ای نیست که شخصیت ایشان در هفته ی قوه قضائیه برجسته شود. به حق باید به نقش ایشان در هدایت قوه قضائیه در سال های بحران اذعان داشت. اما گلایه این است که نباید سایر ابعاد شخصیت ایشان فراموش شود. شهید بهشتی بعنوان یک دانشمند، قابل ستایش است؛ خصوصاً دیدگاه های اجتهادی ایشان در مورد حقوق زن در اسلام که در قانون اساسی هم ذکر شده است. جای گله است که انديشه هاي ایشان به عنوان یک دانشمند فقهی و سیاسی مطرح نمی شود. ایشان در مسأله ی اقتصاد، کتاب بسیار قوی اي دارند. نسل جوان ما با مرحوم بهشتی بعنوان یک دانشمند و فرهیخته آشنا نیست. دلیلش هم این است که نقش ایشان بيشتر در قوه قضائیه بزرگ نمایی و منعکس می شود. در حالیکه دیدگاه های او برای طبقه ی حوزوی و جوان دانشگاهی ما حتماً جالب خواهد بود.»
وی افزود: «مسأله ی دیگر خصوصیات اخلاقی ایشان است. امروز معرفی ایشان بعنوان یک الگو برای حوزویان یک ضرورت است. ولی به جز یک سری مراسم بزرگداشت کار دیگری صورت نمي گيرد.»
وی ادامه داد: «دورانی که شهید بهشتی در دستگاه قضایی حضور داشت، دوران گذر بود. دستگاه قضایی در حین جابجایی حکومت دچار مشکل شدیدی بود. اولاً ما یک سری قوانینی داشتیم که بدلیل مغایرت آنها با شرع مقدس، بی اعتبار شدند، پس ما دچار خلاء قانونی شدیم. دوماً در خود دستگاه قضایی در بین قضات و کارکنان یک سری تصفیه هایی صورت گرفت که باز هم دستگاه قضایی را با مشکل مواجه کرد. بنابراین اداره کردن این دستگاه قضایی کار ساده ای نبود.
اینکه شخصی چون بهشتی بتواند چنین دستگاهی را اداره کند که امروزه مدیران دستگاه قضایی از ایشان بعنوان یک الگو یاد می کنند، مسأله ای نیست که بتوان به سادگی از آن گذشت. مهم ترین نقش بهشتی این بود که ایشان دستگاهی را اداره کرد که مهم ترین نیازش یعنی قوانین مدون قابل اعتماد را در دسترس نداشت.»
هدایت نیا در پایان سخن گفت: «دیدگاه های مرحوم بهشتی در مورد آزادی عقیده، مطبوعات و احزاب به نظر من برای نسل جوان امروز جالب خواهد بود؛ که يك شخصیت روحانی تحصیلکرده ای چون ایشان، در آن شرایط چنین حرف هایی زده است.
در هر حال آنچه که پیداست این است که مرحوم شهید بهشتی با تحریر کتاب "مبانی نظری قانون اساسی"، خود را نظریه پرداز تئوری جمهوری اسلامی مطرح کرد. به گفته ی صاحب نظران، درجه ی اهمیت این کتاب به مانند اهمیت "رسایل مشروطیت " است که تبیین کننده ی قانون اساسی مشروطیت بود. بی شک اندیشه مرحوم بهشتی در زمره ی دکترین قانون اساسی کشور ماست و با مطالعه ی آن به خوبی می توان مضامین قانون اساسی را شناخت. ایران تا کنون در طول تاریخش دو بار شاهد تدوین قانون اساسی بوده است؛ اولین آن قانون اساسی مشروطیت بود و دومین آن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. بر اساس اسناد و نوشته ها در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی و مشروطیت دو رویکرد دیده می شد؛ رویکرد اول اندیشه ی قانون گرایی که سردمدار آن شهید بهشتی بود، و رویکرد دوم که در دوران مشروطیت دیده می شد، همانا اندیشه مباینت قانون و قانونگذار با شریعت بود.
با توجه به ضرورت ها و مقتضیات عصر جدید، توجه اندیشمندان مسلمان به سمت تدوین قوانین اساسی و غیر اساسی بر اساس آموزه های اسلامی رهسپار بود و مرحوم بهشتی در زمره ی اين متفکران و مصلحان مسلمان قرار داشت که با تجهیز به اندیشه های اسلامی و آشنایی با دنیای جدید و آگاهی از حقوق غرب، به انطباق اسلام با دنیای مدرن و پویایی آن می اندیشید.
از این رو شهید بهشتی به عنوان فقيهي آگاه کتاب مبانی نظری قانون اساسی را از موضع اصلاح، احیای دین و شریعت و مدیریت کلان جامعه به رشته ی تحریر درآورد. بنابراين این کتاب سندی تاریخی و محکم برای بازخوانی و تحلیل قانون اساسی و منابع حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران است.

لازم به ذکر است کتاب "اندیشه های حقوقی شهید بهشتی" در چهار فصل به رشته ی تحریر در آمده است كه فصل اول به "شهید بهشتی و قانون اساسی"، فصل دوم به "شهید بهشتی و نظام سیاسی"، فصل سوم به "شهید بهشتی و ولایت فقیه" و فصل چهارم به "شهید بهشتی و آزادی های عمومی" می پردازد.