فاطمه فنائيان

وقتی که نشسته‌ای بین یک کرور آلودگی مختلف، از آلودگی هوا و زمین گرفته تا انواع و اقسام آلودگی‌های صوتی، راجع به "روز جهانی محیط زیست" حرف زدن زیاد آسان نیست.
وقتی در جهانی روزگار می‌گذرانی که خشکسالی و گرمای بیش از حد گرداگردش را احاطه کرده، زبانت بند می‌آید وقتی می‌خواهی بگویی که باید به فکر سلامت جهان بود.
وقتی می‌بینی که هر لحظه محصولی وارد می‌شود که برای تمام موجودات زنده آسیب‌رسان است، اما غول‌های سرمایه‌داری آن را ناجی بشریت می دانند، سرت سوت می‌کشد و ترجیح می‌دهی راجع به محیط زیست سخن نگویی.
اما باز هم مثل همیشه می‌دانی که گفتن بهتر است و دانستن هم؛

حفاظت از محيط زيست براي مسلمانان تکليف است
سخنران پيش از خطبه‌هاي نماز جمعه تهران در آستانه‌ی روز جهانی محیط زیست طی سخنانی اعلام کرد: نبي اکرم(ص)حفاظت از محيط زيست را براي مسلمان يک تکليف و وظيفه معرفي مي‌کنند.
سيدرضا تقوي در نماز جمعه چندي پيش تهران ادامه داد: محيط زيست در سيره نبي‌اکرم(ص) از جايگاه والايي برخوردار است و رسول اکرم همواره از محيط زيست و مرزهاي ميان محيط زيست انسان و حيوان پاسداري و حفاظت مي کردند.
او با بيان اينکه محيط زيست عرصه زندگي و عمل براي موجودات زنده است، اعلام کرد: تعدي به محيط زيست، تعدي به حيات موجودات و زنجيره زندگي اين موجودات است.
تقوي با اشاره به تأکيد دانش اکولوژي (شناخت محيط اطراف) بر استفاده عاقلانه و نه بي‌باکانه از منابع و ذخاير طبيعي خدادادي، اضافه کرد: قدرت‌هاي سلطه جو با تجاوز به محيط زندگي جانواران، به تخريب محيط زيست و منابع و ذخاير مي‌پردازند.
وي با اشاره به سيره نبوي در زمينه حفاظت از محيط زيست و حساسيت رسول اکرم(ص) در اين زمينه، تصريح کرد: پاکيزه نگه داشتن آب همواره در اسلام مورد تأکيد قرار گرفته است و نبي اکرم(ص) فرمودند "ايجاد نهر و چشمه صدقه جاريه است که تا زمان جاري بودن نهر براي ايجاد کننده آن ثواب خواهد داشت."
سخنران پيش از خطبه هاي نماز جمعه تهران افزود: حضرت محمد(ص) قطع بدون دليل درختان و کشتن حيوانات را منع کرده بودند و همواره بر رعايت بهداشت محيط تأکيد داشتند.

خشکسالی بی‌سابقه زمین را تهدید می‌کند
بروز پديده خشكسالي و كاهش ميزان بارش در طول سال آبي، اگرچه در 40 ‌سالي كه آمار مربوط به ميزان بارش‌ها در وزارت نيرو ثبت و ضبط مي‌شود، چندين مرتبه صورت گرفته و در طول 40 سال گذشته، 5 سال نرمال، 15 سال ترسال و 20 سال خشكسال را از نظر ميزان بارش‌هاي جوي پشت ‌سر گذاشته‌ايم، اما امسال كم‌بارش‌ترين و خشكسال‌ترين سال آبي كشور را در طول چهار دهه گذشته تجربه مي‌كنيم؛ به گونه‌اي كه حجم بارش‌ها به كمتر از نصف متوسط بارش سالانه كاهش يافته و حجم ورودي آب به مخازن سدها با 60% كاهش همراه بوده و حجم آب مخازن پشت سدها كه در سال گذشته و در همين ايام حدود 25 ميليارد مترمكعب بود، هم‌‌‌اكنون به كمتر از 14 ميليارد متر مكعب آب رسيده است.
نكته مهم اينكه در طول سال هاي گذشته، در دو مورد تجربه بروز خشكسالي در دو سال متوالي و به صورت شديد نيز در اسناد و مستندات وزارت نيرو ثبت شده است و به همين دليل برنامه‌ريزي‌هاي انجام شده با اولويت تأمين آب شرب شهروندان و آن هم براي دو سال متوالي صورت گرفته است؛ تا در صورت ادامه روند خشكسالي در سال آبي 88-87 امكان تأمين آب شرب مردم شهرها و روستاهاي كشور با استفاده از آب ذخيره شده در پشت سدها و نيز بهره‌گيري از برخي منابع آب زيرزميني تا پايان شهريور ماه 1388 فراهم شود.
مسأله ديگري كه برخي از تحليل‌ها بر اساس آن صورت مي‌گيرد، تأكيد بر اين نكته است كه به دليل بروز سرماي شديد، فراگير و گسترده در كشور در طول زمستان سال گذشته و افزايش حجم گاز مصرفي و عدم تأمين گاز نيروگاه‌هاي حرارتي، مسؤولان صنعت آب بدون اعمال مديريت كارآمد بر منابع آبي كشور، حداكثر ميزان توليد برق از منابع برق آبي و آب مخازن سدها، آن هم بدون پيش‌بيني بايسته‌هاي بهره‌برداري از منابع آبي در فصول بهار و تابستان را وجهه همت خود قرار داده‌اند.
برعكس آن چيزي كه بيان شده، محور اساسي مديريت منابع آبي كشور، پيش‌بيني بهره‌برداري از اين منابع ملي به صورت هوشمندانه، آينده نگرانه و با احتساب شرايط جغرافيايي، اقليمي و ميزان و جغرافياي بارش در كشور است. برهمين اساس اگرچه توليد برق از منابع آبي ذخيره شده در پشت سدهاي كشور سبب جبران تأثيرات ناشي از قطعي گاز در برخي از نقاط كشور شده و جان بسياري از هموطنان عزيزي كه در معرض سرماي شديد زمستان سال گذشته بودند را نجات داد، اما مديريت منابع آبي به صورتي بوده است كه امكان بهره‌برداري از آنها در طول فصول گرم‌تر سال و به ويژه با توجه به نياز بخش كشاورزي و شرب نيز به درستي صورت پذيرد.
از آنجايي كه بخش مهمي از بارش‌هاي سالانه كشور در دو ماه اسفند و فرودين صورت مي‌گيرد، بر اساس مدل پيش‌بيني رفتار سيلاب ها در سال هاي گذشته، حجم قابل توجهي از مخازن سدها جهت كنترل سيلاب ها و جلوگيري از آثار مخرب آنها در طول هفته‌هاي قبل از بارش تخليه مي‌شود؛ به‌طوري كه اگر كنترل سيلاب ها توسط سدهاي ساخته شده صورت نگيرد، بسياري از شهرهاي خوزستان با سيل‌هاي مخرب و غيرقابل كنترلي تهديد خواهند شد.
در طول زمستان گذشته نيز با توجه به گزارش‌هاي سازمان هواشناسي كه پيش‌بيني سال آبي نرمالي را كرده بود، همكاران بخش آب كشور پيش‌بيني لازم را جهت در نظر گرفتن حجم مناسبي از مخازن سدهاي موجود كشور براي كنترل سيلاب هاي احتمالي انجام داده بودند. اما آنچه در مقام عمل به وقوع پيوست، عدم تحقق پيش‌بيني‌هاي هواشناسي و بروز پديده خشكسالي و بارش‌هاي پراكنده و كم‌حجمي بود كه متأسفانه سبب پر نشدن ظرفيت ذخيره آب پشت سدها و عدم امكان توليد برق از ميزان آب موجود در مخازن سدهاي كشور و در نتيجه از دست رفتن حدود 10 درصد از ظرفيت توليد برق كشور گرديد. اين در حالي است كه در شرايط عادي در مناطق پايين به منظور تأمين نيازهاي شرب، صنعت، كشاورزي و محيط زيست در حوضه كارون نيازمند 10 ميليارد مترمكعب آب هستيم.
با توجه به آنچه گفته شد، مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه مشكلات ناشي از خشكسالي و در نتيجه كاهش توان توليد برق از منابع آبي و اعمال خاموشي در برخي از مناطق كشور - آنهم به صورت ناخواسته و نه برنامه‌ريزي شده - ارتباطي به بي‌تدبيري مديران صنعت آب و برق در سال گذشته نداشته است و بايستي با توجه به ويژگي‌هاي بحران خشكسالي و با همكاري و همياري مردم نسبت به كاهش دامنه بحران و تأثيرت كوتاه برد و درازمدت آن همت گماشت.
آنچه در اين ميان بيش از تمام تحليل‌هاي نادرست و غيركارشناسانه در زمينه بحران خشكسالي خودنمايي مي‌كند، برخورد سياسي و تسويه حساب جناحي و غيرعلمي با پديده‌اي است كه نه تنها كشور عزيزمان و منطقه خاورميانه را تحت تأثير قرار داده است، بلكه آثار آن به كشورهاي اروپايي نظير "اسپانيا" و نيز كشورهايي چون "استراليا" نيز رسيده است.
چيزي كه توجه بدان اهميت بنيادي دارد، آن است كه عبور از بحران خشكسالي علاوه بر تدابير مديريتي و بايسته‌هاي برنامه‌‌ريزي، نيازمند همدلي و همسويي هموطنان در مديريت كارآمد بحران، هم‌افزايي توان هاي موجود، پرهيز از تنش‌آفريني و ايجاد اضطراب است. اين قول را مي‌توان به هموطنان عزيز داد كه متخصصان و مهندسان صنعت آب و برق تمامي تلاش خود را جهت عبور كم ‌هزينه و كم ‌حاشيه از بحران خشكسالي كشور در سال جاري به كار گرفته‌اند.

آموزش‌هایی که همیشه ناکام مي مانند
کودکان بیشترین گروهی هستند که برای حفظ محیط زیست باید آموزش ببینند، اما همواره آموزش‌هایی ناقص و نیمه‌کاره دیده‌اند.
امسال نیز بهرامي مجري طرح "همياران محيط زيست شهري" ويژه کودکان و نوجوانان شهرداري تهران اعلام کرد که برنامه‌هاي ويژه‌اي براي کودکان و نوجوانان مانند سال‌هاي گذشته به مناسبت هفته محيط زيست در نظر گرفته شده است.
بهرامي در ادامه افزود: به دليل همزمان شدن هفته محيط زيست با تعطيلات، برنامه‌ها با تعويق چهار روزه انجام گرفت.
او با اشاره به برنامه‌هاي در نظر گرفته شده براي نوجوانان، اظهار کرد: امسال براي اولين بار با همکاري شهرداري منطقه 19 در تمام مدارس ابتدايي اين منطقه همزمان با دادن کارنامه ها برنامه هاي ويژه اي برگزار كرديم.
مجري طرح همياران محيط زيست در ادامه تصريح کرد: هداياي زيست محيطي شامل کتاب، پکيج و سرگرمي‌هايي با موضوع آموزش محيط زيست پاک و سالم به دانش آموزان کل مدارس منطقه اهدا شد.
با این حال این برنامه‌ها و آموزش‌ها تنها منوط به روز و هفته‌ی محیط زیست می‌شود و بعد از آن همگی حفاظت از محیط زیست را به فراموشی می‌سپاریم تا سال بعد و هفته‌ و روز دیگر.

آسمان هر کجا آیا همین رنگ است
نه تنها در ایران، بلکه در تمام جهان نسبت به حفظ محیط زیست بی‌اعتنایی شده و صاحبان سرمایه و قدرت در جهت منافع آنی و مالی خود از ضربه‌هایی که به محیط اطراف وارد می‌کنند، چشم می‌پوشند.
برای مثال "صنعت تنباکوي" آمريکا براي چندين دهه ارتباط ميان استعمال سيگار و سرطان ريه را انکار مي کرد.
شرکت "اکسون موبايل" آمريکا نيز اخيراً به گمراه کردن اذهان عمومي در مورد آمار واقعي تأثير گازهاي گلخانه اي در آلودگي محيط زيست و گرم شدن تدريجي کره زمين متهم شده است .
بررسي ها نشان مي دهد شرکت اکسون موبايل که يکي از بزرگترين غول هاي نفتي آمريکا و جهان به شمار مي رود، در فاصله سال هاي 1998 تاسال 2005 بيش از 16 ميليون دلار به شبکه اي رشوه داده تا بدين ترتيب از انتشار آمار واقعي تأثير انتشار گازهاي گلخانه اي درفرايند فاجعه بار گرم شدن کره زمين به نحوي جلوگيري کند.
گزارش ها حاکي است که از ميان ارگان هاي رشوه گيرنده از اين شركت مي توان به مؤسسه "امريکن اينتر پرايز" ( اي اي آي ) اشاره کرد که در فاصله اين سال ها بيش از 6/1 ميليون دلار از اين شرکت رشوه دريافت کرده است.
بنابر اين گزارش، اين شبکه که متشکل از 43 گروه وکالتي بوده است، با همکاري چند رسانه جناح راست ازجمله "وال استريت ژورنال" و "کالميست" تلاش کرده اند تا اطلاعات مربوط به تأثيرات واقعي گازهاي گلخانه اي که اغلب در نتيجه فعاليت پتروشيمي شرکت هاي نفتي حاصل مي شود را بر محيط زيست جهاني مخفي کنند.
گفتني است طبق مندرجات اين گزارش، اقدامات اين شرکت که دقيقاً مشابه فعاليت هاي 40ساله شرکت هاي توليد تنباکوي آمريکا است، موجب به تأخير افتادن بسياري از فعاليت هايي است که دولت ها مي توانستند پيش از اين ها با تکيه بر آمار واقعي در زمينه کاهش هر چه بيشتر گازهاي گلخانه اي انجام دهند.