سعيد بابايي

گفته مي شود ايرانيان حافظه تاريخي خوبي ندارند. شايد اين مدعا پربيراه نباشد، اگر نگاهي به تقويم جيبي تان بيندازيد هفته اي را نمي يابيد كه روزي از آن به فرد يا چيزي يا جريان خاصي اختصاصي نيافته باشد. به عبارت ديگر هفته هاي ما سرشارند از ناميدن روزهايي چون پرستار، پزشك، معلم، كارگر، دانشجو و يا شاعراني چون عطار، حافظ، سعدي و يا جريان هايي مثل روز انقلاب فرهنگي و يا فلاسفه اي چون بوعلي و ملاصدرا. اين نامگذاري ها حتي به رخدادهاي دوران معاصر ما هم سرايت كرده و ما روزي را هم به نام انرژي هسته اي و روز ملي آن ناميده ايم! بدون هيچ گونه ارزش داوري بايستي علت اين جريان را كه گويي به عرفي مدون بدل گشته، دريافت. شايد يكي از علت هاي آن را بتوان يادآور شدن تاريخ گذشته و يا اقشار و گروه هاي آسيب پذير، نزد آحاد ملت دانست. چه جالب؛ اگر دقت شود، به روزهايي چون كارگر، پرستار، معلم و دانشجو بسيار پرهياهو پرداخته مي شود، ولي روزهايي چون صنعت، پزشك و به قول يكي از جامعه شناسان روزهاي اقشار مرفه و پردرآمد فقط مي آيند و مي روند، چون آنها نيازي به مطرح شدن نمي يابند! به هر جهت شايد يكي از علت هاي پر شمار بودن نامگذاري ايام هفته، مشكلات معيشتي و روزمره مردمان عادي باشد كه مجال پرداختن حتي به اندازه لَختي را به چيزي جز نان شب نمي دهد.
موضوع اين نوشته هم يكي از ايام است؛ روز بزرگداشت ملاصدار. دو يا سه دهه پيش كه هيچ، حتي اگر امروز هم از افراد، حتي دانشجويان سر در گريبان كتاب بپرسيد "از ملاصدرا چه خوانده اي و چه مي داني؟" احتمالاً مي گويد هيچ و اگر حافظه خوبي داشته باشد عباراتي چون "حركت جوهري" و "حكمت متعاليه" را به زبان مي آورد. شايد تقصيري هم نداشته باشد. با اين اعوجاج علمي - فلسفي كه در دانشكده هاي علوم انساني و به خصوص دپارتمان هاي فلسفه حاكم است، نبايد انتظار داشت آراء و نظرات حكيم شيراز امروز چه در نظر و چه در عمل به كارمان آيد. روزي هم اگر به نام او مي زنند، به قول يكي از استادان فلسفه بنام كشورمان، به تجليل او منتهي است نه به تحليل او.
صدا و سيما با همتي بلند سريالي درباره صدرالمتألهين ساخت كه دو سال پيش از سيما پخش شد. حال اگر از مردم بپرسيد درباره احوالات صدراي شيراز، حتي اتفاقات آن سريال هم فراموششان شده است و چه فراموشكاريم ما!

بهانه اي براي پرداختن به فلسفه
بدون هيچ گونه تعارضي ما نه تنها شخصيت هاي تاريخي مان را پاس نمي داريم، بلكه با فراموشي آنها به تخريبشان هم كمك مي كنيم.
ملاصدراي شيرازي را تا قبل از اينكه روزي را به نامش كنند، فقط در حوزه هاي علميه و دپارتمان هاي فلسفه مي شناختند. اما اكنون اوضاع كمي فرق كرده است. البته جايگاه رفيع او در معرفت و فلسفه، او را بايسته و شايسته اين مقام نموده است. صدراي شيرازي نه تنها در عصر خود تأثيرگذار بود، بلكه عمق كار او كه همانا تلفيق عرفان و فلسفه با هم و پايه گذاشتن حكمت متعاليه است، عصرها را در نورديد تا به ما و ايرانيان امروزين رسيد. اينكه ما طي دو سه دهه اخير او را دوباره شناخته ايم، جاي بسي اميدواري دارد كه راه او را ادامه دهيم. يعني در او متوقف نشده و مدام شرح بر شرح نيفزاييم. اين امر البته با پرورش و آموزش جوانان و دانشجويان طالب فلسفه ميسور است. در اين راه، تدوين منابع آموزشي بروز و به زبان ساده، حرف اول را مي زند. چه بسا آنان كه فلسفه را خوب مي فهمند، مي توانيد آن را به زبان ساده منتقل مي كنند. انتشار و چاپ مجدد كتابي درباره زندگي و انديشه اين حكيم و پايه گذار مكتب متعاليه، با عنوان "عقل و عشق" نوشته "محمدتقي سهرابي فر" توسط "كانون انديشه جوان"، دليل مضاعفي شد بر پرداختن اندكي به ملاصدراي شيرازي.
نام "سيديحيي يثربي" در عالم فلسفه ايران براي همه آشناست. از او كه اشراف كامل بر فلسفه و حكمت متعاليه ملاصدرا دارد، درباره مكتب صدراي شيرازي پرسيديم. او گفت: «مسأله اين است كه ملاصدرا يا هر فيلسوف ديگر به نوبه خود براي توسعه معرفت بشري تلاش مي كند، وظيفه نسل هاي بعدي تجليل نيست، بلكه ادامه تلاش هاي آنهاست. ملاصدرا با تركيب عرفان نظري "ابن عربي" با فلسفه مشاء و در عين رويكرد به دين و كتاب و سنت، مكتبي را تأسيس كرد كه نامش را هم از عرفان گرفت. آن چيزي كه كار ملاصدرا را پر اهميت مي كند، تلاش اوست براي فلسفي كردن مباني عرفان. حكمت متعاليه ناظر به مباني عرفاست. به واقع حكمت متعاليه مكتبي است كه در آن برخي مسايل به طريقه مشائي و برخي ديگر با توجه به مباني عرفان اسلامي حل و فصل مي شود.»
وي افزود: «علاقه مندان به حكمت متعاليه مي توانند اين مكتب را خيلي به سامان و جمع و جور در "نهايت الحكمه" علامه طباطبايي ببينند. ملاصدرا با وحدت وجود، اصالت وجود و اشتراك وجود شناخته شده است. حركت جوهري او در مباني اش از اصالت وجود بهره مي گيرد، ولي اين تئوري پاسخي به مسأله اي است كه براي مشائيان هم مطرح بود. او را با يك سري مفاهيم فرعي تر همچون وجود ذهني، اتحاد عاقل و معقول و معاد جسماني مي شناسند.»
يثربي در مورد نظر ملاصدرا درباره معاد جسماني و روحاني گفت: «در تعبير دقيق، معاد او معاد روحاني است. او مي گويد اگر روحي به درجه كمال رسيد، معادش روحاني است. ولي اگر روحي به صورت ناقص به كمال برسد، براي خودش جسمي را در قوه خيال ايجاد مي كند. از اين رو او معاد را روحاني مي داند. البته "بوعلي سينا" و "شيخ اشراق" هم معاد ارواح ضعيف و به مرحله كمال نرسيده را جسماني مي دانند.»
يثربي ادامه داد: «ارواحي كه ضعف داشته باشند و نتوانند به مقام روحانيت و تجرد برسند، باز هم معاد آنها روحاني است، ولي روح آنها با قوه خيال براي خود جسمي تصور مي كند كه اين را معاد جسماني مي گويند. اما من معاد را براي همه جسماني مي دانم و معتقدم همه در روز قيامت با همين بدن محشور مي شوند.»
از يثربي در مورد ملاصدرا و دين كه پرسيديم، او گفت: «با آنكه ملاصدرا مي توانست بر اساس مباني حكمت متعاليه خود به نبوت و امامت بپردازد، اما من معتقدم ملاصدرا به به بحث امامت و نبوت از دريچه حكمت مشاء پرداخته است. در صورتي كه حكمت متعاليه او ظرفيت هاي بيشتري براي پرداختن به اين دو مقوله در مقابل حكمت مشاء دارد. به واقع در اين دو بحث من از او حرف جديدي نشنيدم.
اما او در بحث خداشناسي از مباني حكمت متعاليه استفاده و برهان صديقين را به كار مي برد. او در دفع شبهه "ابن كمونه" از مباني خودش استفاده مي كند. در توجيه علم الهي و دين شناسي هم از حكمت متعاليه كمك مي گيرد. او مسأله معاد جسماني را هم به اصالت وجود و حركت جوهري متكي مي كند.»
يثربي در پايان، درباره ملاصدرا و نظرش در خصوص سياست و حكمراني هم گفت: «نبايد زمان حال را با زمان ملاصدرا مقايسه كرد. زيرا جامعه آن روز اجازه نمي داد متفكراني در زمينه سياست، نظر يا پيشنهادي داشته باشند.
و نبايد انتظار داشته باشيم او وارد اينگونه مباحث شده باشد، كه نشده است. امروز با بهانه هايي چون روز ملاصدرا بايد با اطلاع رساني، اذهان مردم را با فلسفه آشنا كنيم.»

عرفان برهان مند
اما از محمدتقي سهرابي فر مؤلف كتاب عقل و عشق، درباره فلسفه و حكمت ملاصدرا پرسش كرديم. او شاهكار ملاصدرا را بنا كردن حكمت متعاليه بر مبناي عرفان و فلسفه مشاء در كنار قرآن و احاديث دانست و گفت: «در دين و پرداختن به آن ملاصدرا نگاهي جامعي داشت. نگاه اعتقادي، اخلاقي و فقهي يكجا در سيره عملي ملاصدار جمع شده است.
از نظر فلسفه هم خيلي از مطالب ديني ما در حكمت متعاليه تبيين شد. يكي از مباحث مهم فلسفي او در حكمت متعاليه، بحث اصالت وجود است. در نتيجه اين بحث، ديواري كه بين اشياء، خالق و مخلوق كشيده شده بود، برداشته شد. تا قبل از طرح بحث اصالت وجود، هيچ ارتباطي بين خالق و مخلوق وجود نداشت. ولي در اصالت وجود، بين ما و خدا نقطه مشتركي يافت مي شود كه اين نقطه مشترك را نمي توانستيم در اصالت ماهيت بيابيم.»
سهرابي فر ادامه داد: «بحث تشكيك يكي ديگر از مباحث طرح شده توسط ملاصدرا است. با كمك اين مفهوم، خيلي از تعارض ها به عدم تعارض تبديل مي شوند. ملاصدرا معتقد بود هر كسي در يك سطحي به بيان آراء خود پرداخته است. سطح ها هم با هم تفاوت دارند. در صورتي كه با كمك گرفتن از اصل تشكيك، اين تعارض ها حل مي شوند.»
مؤلف عقل و عشق درباره وجه قابل تأمل براي واكاويدن آراء ملاصدرا گفت: «جامعيت او براي من بسيار مهم است. او هيچ گاه گزينشي عمل نكرده و از هيچ امري هم غفلت نورزيده است. نكته ديگري كه براي من جالب بود، تلفيق علم با تهذيب در ملاصدرا است. بسياري از مسايل را نمي توان با خواندن و صغري و كبري كردن، فهميد. او علم تهذيب را به مثابه دو بال در سيره عملي خود استفاده كرد.»
وي با تأكيد بر اينكه ملاصدرا فيلسوف فلسفه خود بود، گفت: «او بر فلسفه هاي پيش از خود و از جمله مشاء اشراف داشت، ولي او از مشائيون بالاتر ايستاده بود. از طرف ديگر نظارت او در حكمت متعاليه همان نكات عرفاني است، مثل وحدت وجود بنابراين شاهكار او اين است كه مدعيات عرفاني را كه در عرفاي پيشين مبرهن نبود، مبرهن و برهان مند كرد.»
به عقيده سهرابي فر، ملاصدرا بر فلسفه مشاء و اشراق مسلط بود، تا جايي كه در "اسفار" نزديك به 300 بار نظرات بوعلي را مطرح مي كند. در كنار آن با عرفان هم آشنا و با قرآن، احاديث معتبر و اهل بيت هم مأنوس بود.
اين ها در ذهن تيز بين او جمع شد و رياضت ها و خلوت ها مزيد علت شد تا زيربناي حكمت متعاليه را پايه ريزي كند.

عقل و عشق
نگارش کتابي در کنار نامگذاری روزي برای یک فیلسوف، بهانه ای خوب برای خواندن یک کتاب درباره فیلسوفي در سده های پیشین کشورمان بود و چه خوب مي شد که حتی و فقط در همین روز همگان به این فکر بیفتند که به قدر توان و سطح معلوماتشان نقبی به گذشته فلسفی و فرهنگی شان زده و کتابی را به این بهانه و در این روز مطالعه کنند.
سهرابی فر مؤلف کتاب عقل و عشق که به زبان ساده این کتاب را درباره زندگی و آثار شیخ شیراز به نگارش درآورده، معتقد است: «تا قبل از پرداختن به شخصیت هایی چون ملاصدرا، در لسان مردم عادی و دانشجو نامی از این بزرگان ایران و اسلام نبود. "کانت"، "فیشته" و ... برای ما بیشتر آشنا بودند تا اینان. اما نسبت به شخصیت های خودمان کار نمی کردیم. اما با نامگذاری های نمادین و اجرای برنامه ها، هر کس باید به سهم خود در این وادی وارد شود. البته بحث های ملاصدرا برای همه جالب نیست، ولی من سعی کردم مطالب را تا حد مقدور ساده کنم تا دانشجو بتواند نکاتی را از حکمت متعالیه فرا گیرد.»
کتاب عقل و عشق؛ مروری بر زندگی و اندیشه ملاصدرای شیرازی، نوشته محمدتقی سهرابی فر، در چاپ اول خود در سال 1385 و در چاپ دوم خود در سال 1386 با شمارگان 1500 نسخه در دو بخش توسط کانون اندیشه جوان منتشر شده است. بخش اول این کتاب تحت عنوان "زیست نامه" در واقع روزشماری از زندگی ملاصدراست. مؤلف در بخش دوم با عنوان "اندیشه های صدرایی" با بیانی ساده به مباحثی چون معرفت شناسی، هستی شناسی، انسان شناسی و دین شناسی نزد ملاصدرا پرداخته است.
این کتاب در 160 صفحه اکنون در مراکز فروش آثار کانون اندیشه جوان عرضه مي گردد.