سيد محمدحسين موسوي فراز

«خداوند بزرگ آنگاه كه آدم را از خاك آفريد به ملائكه فرمان داد تا او را سجده كنند، خوابي عميق بر او چيره ساخت، سپس مخلوقي جديد بيافريد...كه وقتي به حركت درآمد، از حركت او به خود آمد. چون بدان نگريست، ديد زيباست و همانند خود اوست، جز اينكه زن است... آدم در اين هنگام گفت: خداوندا! اين مخلوق زيبا كيست كه من نسبت به او چنين احساس انس مي كنم؟ خداوند گفت: اين بنده‌ي من حوّاست...» امام صادق (عليه السلام) (1)

آيا اسلام نگاه مردانه به انسان دارد؟ آيا زن مقام پايين تري نزد خداوند نسبت به مرد دارد؟ چرا حجاب براي زن الزامي است؟ چرا احكام زنان و مردان متفاوت است؟
اينگونه سؤالات هميشه درگيري ذهني عده اي بوده و هست و جواب دادن به آن، نياز به آشنايي با اسلام و شناخت شباهت ها و تفاوت هاي زن و مرد دارد.
قرآن بين زن و مرد تفاوتي از لحاظ استعداد روحي قايل نمي شود و در كنار مردان بزرگي چون انبياي الهي، از زنان مؤمن و بزرگي ياد مي كند. از جمله ي اينها مادران موسي و عيسي است. در سوره ي آل عمران اينگونه آمده است كه: «اي مريم! خدا تو را برگزيد و پاك ساخته و بر تمام زنان جهان برتري داده است.» قرآن وجود زن را نه شر و بلا، بلكه مايه ي خير، آرامش و تسكين مرد مي داند.
اسلام برخلاف برخي نظريات حقارت بار كه وجود زن را مقدمه اي براي وجود مرد مي دانند و اصالت را به مرد مي دهند، زمين و آسمان و ابر و باد و گياه و حيوان را در اختيار انسان مي داند و هيچ كدام از زن و مرد را مقدمه ي وجود ديگري نمي داند. از ديدگاه اسلام، مرد و زن در جهت آفرينش و ماهيت انساني يكسانند و نسبت به ديگري برتري ذاتي ندارند. برتري هر كس، چه زن و چه مرد، در اسلام با ملاك ديگري سنجيده مي شود كه آن تقواست.
در عين حال، تفاوت هاي بين زن و مرد قابل انكار نيست و از اين جهت، اسلام بر خلاف آنچه در جهان امروز مي‌گذرد، حقوق واحد يا وظايف و احکام يكسانی قايل نشده است. لذا برخي همين تفاوت در حقوق و وظايف را دست مايه قرار داده‌اند و مي گويند اگر اسلام زن را انسانی تمام عيار و مساوي با مرد مي دانست، حقوقی مشابه و مساوي براي او قايل مي شد. در حالي كه بايد گفت اگرچه زن و مرد در موارد زيادي با هم اشتراك دارند، اما در ابعاد مختلفي مانند ابعاد روحي و جسمي با يكديگر متفاوت اند و اين تفاوت منجر به ايجاد تفاوت هايي میان زن و مرد مي شود.
در اين ميان پرداختن به موضوع حقوق و وظايف زن يكي از مسايلي است كه امروزه تا حدي بيشتر به آن توجه مي شود و مورد عنايت است. ولي پرداخت صحيح موضوع زن از ديدگاه اسلام و پاسخ گويي به شبهه‌هاي مطرح شده در اين زمينه، از مسايلي است كه تا حدي مورد غفلت و گاه تغافل واقع شده است.
"فريبا برجي" از كارشناسان مسايل زنان، در اين زمينه معتقد است: «امروزه بسياري از نظريه پردازان مسایل زنان، اعتقاد دارند ميان "جنس" و "جنسيت" تمايز آشكار وجود دارد و نمي توان عوارض و تبعات جنسيت را صرفاً به جنس نسبت داد. هرچند شرايط و ويژگي هاي فيزيولوژيكي و زيستي ويژه اي در مورد يك جنس خاص موجب شده است كه ضوابط و معيارهاي اجتماعي و عرفي و جنسيتي ويژه اي براي او در نظر گرفته شود.»
او همچنين با طرح اين سؤال كه با وجود آنكه در تعاليم عاليه اسلامي رعايت حقوق و مصالح زنان به گونه اي برجسته و بارز گنجانيده شده است، اما موجوديت اجتماعي و مشاركت واقعي آنان در رهبري و هدايت جوامع اسلامي تا اين اندازه پايين و كم است، در پاسخ به عوامل متعددی از جمله عوامل و موانع تاريخي، فيزيكي و فيزيولوژيكي، فرهنگي و خانوادگي، موانع مديريتي و رهبري زنان درجامعه و موانع حقوق و قانوني حضور و مشاركت زنان در جامعه اشاره مي كند.
كتاب "حقوق زن"، از سري كتاب هاي پرسمان كانون انديشه جوان است كه به سؤالات اصلي در اين زمينه پاسخ مي دهد. "حميد كريمي"، نويسنده ي اين كتاب، در مورد تأليف كتاب خود مي گويد: «سؤالات اين كتاب، از كتاب "نقد" شماره 12 كه درباره ي حقوق زن بود، استخراج شد. همچنين مراکز نهاد رهبري دردانشگاه ها سؤالاتي ارائه كرده بودند كه مهمترين آنها انتخاب شد. براي جواب دادن به اين سؤالات ابتدا قرار بود كتاب نقد شماره 12 و تعدادي از كتاب هاي شهید مطهري و چند كتاب ديگر لحاظ شود و همان ها دسته بندي گردد، ولي بعد، منابع اصلاح و اضافه شد.»
كريمي از کتاب های شهید مطهری، "زن در آيينه ي جلال و جمالِ" آقاي جوادي آملي، كتاب آقاي مصباح درباره ي حقوق زن در قرآن و "معارف دين" آقاي صافي گلپايگاني به عنوان چارچوب های اساسی مباحث طرح شده در کتاب خود یاد کرد و گفت: «کتاب نقد شماره های 16 و 17 مهمترین منبع برای شروع تألیف این کتاب بود. زماني كه كتاب چاپ شد، بحث حقوق زن و حضور او در عرصه هاي مختلف و شبهات در این زمينه فراگير بود، چرا که بيشترين شبهاتي كه بعد از جنگ مطرح شده، در همین زمينه است.
جاي اينگونه كتاب ها خالي بوده و هنوز هم جاي كار دارد.»
وی درباره ي جامعيت اين كتاب معتقد است: «اگر دقت شود، عمده ترین و اصلی ترین حرف ها تا حدی در قالب پرسش و پاسخ، به صورتی موجز آمده است. جواب ها می توانست مستندتر و دقیق تر هم بررسی شود، ولی از آنجا که قرار بود کتاب محدود و دانشجویی و در عین حال فراگیر و خلاصه باشد، همانطور که می بینید پاسخ ها مختصر است.»
اين كتاب در 220 صفحه و چهار فصل به مسايل مرتبط با حقوق زنان پرداخته است. در فصل اول طی سه بخش به "آفرينش زن" اشاره کرده؛ تفاوت زن و مرد را بررسي و به شبهاتی در مورد عقل زنان پاسخ داده است. فصل دوم كه "فلسفه ي احكام زنان" نام دارد نیز به بررسي سؤالاتي در زمينه ي فلسفه ي احكام زنان، ارث و ديه ي زن، قصاص زن و مرد پرداخته، همچنين سؤالاتي اساسي درباره ي شهادت، مرجعيت، امامت و قضاوت زن در اين فصل مطرح شده است.
آيا خواستگاري مرد از زن، اهانت به زن نيست؟ چرا اجازه ي مادر براي ازدواج دختر شرط قرار نگرفته است؟ آيا مهريه توهين به مقام انساني زن نيست؟ آيا پرداخت نفقه به معناي نفي استقلال زن نيست؟ چرا در اسلام تعدد شوهر حرام است ولي تعدد زن جايز است؟ آيا ازدواج موقت با حيثيت انساني زن منافات ندارد؟ آیا در اسلام و قرآن اجازه ي كتك زدن و خشونت نسبت به زن، به مرد داده شده است؟ آيا حق طلاق مخصوص مردان است؟ چرا در اسلام حق حضانت و نگهداري از كودك به طور يكسان براي زن و مرد قايل نشده است؟ و سؤالاتی از این قبیل، سؤالاتی هستند که پاسخ آنها را در بلندترین فصل کتاب یعنی فصل سوم، با عنوان "حقوق مدنی زن" می توان جستجو نمود.
و اما مسایل "حجاب" و چرایی های آن در زمینه حکمت و حدود حجاب مباحثی است که نویسنده در فصل آخر به آنها پرداخته است. همچنين در اين فصل، بخشي را نیز به سؤالات مطروحه پیرامون رابطه ي زن و مرد اختصاص داده است.
اين كتاب به علت سادگي و اهميت موضوع، از جمله كتاب هايي است كه فروش مناسبي داشته و كاربردي بودن و روانی متن، نکات ارزشمندی است که آن را جهت مطالعه قابل توصیه نموده است.