چرا مردان بیشتر از زنان ارث می برند؟
این سؤال نیز مانند بسیاری از سؤالات دیگر در زمینه مسایل و معارف دینی ریشه قدیمی دارد و از صدر اسلام تا كنون به شكلهای مختلف بیان شده است. در آغاز جواب روایتی را در این زمینه از امامصادق(ع) نقل میكنیم و با استفاده از آن قضیه را دنبال میكنیم.
ابن ابیالعوجاء كه از ملحدین قرن دوم هجری است و تشكیكاتی در مورد توحید و معاد و اصول اسلام دارد روزی میگوید: چرا زن بیچاره كه از مرد ناتوانتر است باید یك سهم از ارث ببرد و مرد كه تواناتر است دو سهم ببرد؟ این خلاف عدالت و انصاف است. امام صادق(ع) در پاسخ وی فرمودند: این برای آن است كه اسلام سربازی و جهاد را از عهده زن برداشته و به علاوه مهریه و نفقه را به نفع او بر مرد لازم شمرده است و در بعضی جنایات اشتباهی كه خویشاوندان جانی باید دیه بپردازند زن از پرداخت دیه و شركت با دیگران معاف است، از این جهت سهم زن در ارث از مرد كمتر شده است. نظام ارث و احكام شرع مقدس در این زمینه نیز مثل همه موضوعات بسیار دقیق و عالی و فراتر از فهم بشری است در دنیای قدیم و نظامهای سابق یا اصلاً به زن ارث نمیدادند و یا اگر هم ارث میدادند، استقلال اقتصادی نمیدادند، در عرب جاهلیت نیز به علل مختلف به زن ارث نمیدادند بلكه جزء ارثیه به حساب میآمد. تا اینكه اسلام ظهور كرد و یكباره فرمود: «برای مردان، از آنچه پدر و مادر وخویشاوندان [آنان] بر جای گذاشتهاند سهمی است و برای زنان [نیز] از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان [آنان] بر جای گذاشتهاند سهمی [خواهدبود] ـ خواه آن [مال] كم باشد یا زیاد ـ این سهمی است تعیین شده و پرداختنی.»
برای روشنتر شدن بحث و میزان صحت و قوّت اشكالات وارد شده بر احكام ارث، به چند مورد از احكام ارث زن بر اساس قرآن و قانون مدنی اشاره میكنیم. باید توجه داشت كه زن در نظام ارث با عناوین مختلف از ارث بهرهمند میشود گاهی به عنوان همسر و زوجه، گاهی به عنوان فرزند و دختر و گاهی به عنوان مادر و بعضی اوقات به عنوان خواهر.
قرآن میفرماید: «و برای زنان شما، یك چهارمِ میراث شماست، اگرفرزندی نداشته باشید، و اگر برای شما فرزندی باشد، یك هشتم از آن ِآنهاست.»
ماده 940 قانون مدنی میگوید: «به مجرد انعقاد پیمان زناشویی، زن دارای حقّ ارث در اموال شوهر به میزان معین است.»
ماده 907 میگوید: « هر گاه دختر تنها فرزند خانواده باشد تمامی تَركه به او میرسد و اگر فرزندان، همگی دختر باشند، اموال به صورت مساوی بین آنان تقسیم میگردد ولی اگر متفاوت باشند پسر، دو برابر، ارث میبرد.»
قرآن میفرماید: « و اگر مرده را فرزندی باشد، هر یك از پدر و مادر به یك ششم میراث میبرد و اگر فرزندی نداشته باشد و میراث بَران، تنها پدر و مادر، باشند مادر یك سوم دارایی میبرد اما اگر برادرانی داشته باشد سهم مادر ـ پس از انجام وصیتی كه كرده و پرداخت وام او ـ یكششم است.»
ماده 906 قانون مدنی میگوید: «هر گاه برای متوفّی وارث دیگری جز پدر یا مادر نباشد، تمام ارث از آن اوست. » ماده 908 میگوید: « و هر گاه پدر و مادر با فرزند جمع باشند برای هر یك از پدر و مادر یك ششماست و اگر حاجبی (مانع از ارث) برای مادر نباشد و پدر و مادر با هم باشند یك سوم اموال را مادر به ارث میبرد.» بنابر این سهم مادر، نه تنها كمتر از سهم پدر نیست بلكه گاهی، از سهم پدر هم بیشتر است.
ماده 917 میگوید: «اگر متوفّی، خواهری تنها دارد، همه اموال از آن خواهر است» و ماده 919 میگوید: « و اگر متوفی تنها منسوبین از طریق مادر دارد، بین آنها بالسّویه، تقسیم میگردد» و ماده 920 میگوید: «و اگر منسوبین ابوینی یا پدری داشته باشد ارث مرد، دو برابر است.»
اینك با توجه به مطالب و احكام ذكر شده، میپردازیم به طرح نكاتی كه با توجه به مجموعه آنها پاسخ روشن خواهد شد.
اوّل: علّت احكام ارث، اراده الهی بر اساس مصالح و مفاسد واقعی در عالم است و ما بندگان بیچون و چرا فرامین مولای حقیقی و كامل خود را به جان میپذیریم. چنانكه یادآور شدیم راهیابی عقل به بعضی اسرار احكام، به معنای لزوم نفی آن احكام در نبود آن حكمتها و رموز نیست و عقل ما هیچگاه ادعای احاطه به همه مصالحِ احكام را ندارد.
دوّم: قوانین ارث براساس موقعیت اجتماعی و خانوادگی زن و مرد تنظیم شده و ملاك تنها زن یا مرد بودن نیست و این گمان كه همیشه زن صرِفاً بخاطر جنسیت، نصف مرد، ارث میبرد ناشی از توجّه نكردن نسبت به احكام ارث است ـ كما اینكه از موارد مذكور معلوم گردید ـ زیرا گاه سهم ارث آن دو مساوی است مانند سهم پدر و مادر وقتی با فرزند جمع باشند و یا هنگامی كه میت تنها منسوبین به مادر داشته باشد و...و گاه سهم زن بیش از مرد است همانند جایی كه همسر با چند برادر و خواهر همراه شود.
سوّم: حكمت تفاوت سهم ارث مرد و زن توسط ائمه (ع) ـ كما اینكه اشاره شد ـ بیان شده است. علمای اسلامی نیز بر اساس رهنمود امامان (ع) گفتهاند كه مرد به جهت داشتن روحیه تعقلّی و تدبیر مالی ِبیشتر و مسؤولیتهای اقتصادی و اجتماعی كه در نظام اسلامی دارد مانند مهریه، نفقه، شركت در جهاد، پرداخت دیه و... در ازاء آن در اغلب موارد ارث، برای مرد سهمی دو برابر زن قرار داده شده است كه تا حدودی جبران آن بارهای مالی را كرده باشد. در مجموع سهم مرد اگر كمتر از زن نباشد بیشتر نخواهد بود. خصوصاً با توجه به اینكه سهم ارث زنان به آنها پرداخت میشود و تكلیف مالی بر دوش ندارند ـ هر چند میتوانند خرج كنند و به شوهر و بستگان خود بدهند ـ اما سهم ارث مرد از طریق نفقه و امثال آن مجدّداً به مصرف زن و فرزندان شخص میرسد پرسشگر محترم توجه دارند كه كار اقتصادی زنان در برخی جوامع وخانوادهها، اوّلاً بیسابقه در گذشته نبوده است، ثانیاً وظیفه شرعی و الهی در تأمین هزینه خانوار بر عهده آنان نمیگذارد، ثالثاً معنای حكمت بودن ـ نه علت بودن ـ یك نكته همین است كه با نبودن آن نكته در برخی موارد نمیتوان به نفی قانون الهی رسید.
چهارم: احكام ارث به لحاظ مصلحتهای عمومی جامعه بشری وضع شده و در مواردی كه مصلحت خاصّ اقتضا كند یا شخص خود تمایل داشته باشد كه بازماندگانش ـ زن و مرد ـ به یك اندازه از اموال او بهرهمند شوند میتواند از حقّ وصیت یا ثلث خود برای تسهیم سهام و برابری آن استفاده كند یا قبل از مرگ به هر كس هر چقدر میخواهد تملیك كند. به عبارت دیگر اسلام از پرداخت سهم مساوی بلكه بیشتر به دختر یا خواهر یا مادر یا همسر منع نفرموده است تا دست افراد بسته باشد، بلكه از راههای مختلفی شخص میتواند دخل و تصرّف در سهم بازماندگان كند. معنای این سخن آن است كه اسلام از پرداخت مال مساوی یا بیشتر به زنان منع نكرده است بلكه در وضع قانون ارث، توجه به وضعیت غالب خانوادهها كرده است.
پنجم: گر چه بخشی از احكام به تناسب شرایط زمانی و مكانی خاص جعل شدهاند و قابل تغییر هستند، اما احكام ارث و حجاب و محرم و نامحرم و بسیاری از تكالیف دیگر جزء محكمات و ضروریات اسلام و قرآن هستند كه مشمول این حدیث معروف میشوند. «حلال محمّد(ص) حلالٌ اِلی یوم القیامه و حرام محمّد (ص) حرام الی یوم القیامه.»
چرا كه مقید به زمان و شرایط خاصّی مثل كار نكردن زن برای تأمیناقتصاد خانواده نشدهاند و حكمتهای مربوط به ارث زمان بردار نیست.
بنابر این گر چه فعالیتهای زنان در زمانهای كنونی با گذشته بسیار متفاوت شده، امّا از نظر اسلام زنان هیچگاه ملزَم به تأمین مخارج زندگی خود و خانواده نیستند و باید توجه داشت كه به جز تخصصها و بعضی مشاغل لازم برای بانوان ـ مانند پزشكی و مامایی و تعلیم و تربیت ـ در كارهای غیر ضروری حضور بانوان در جامعه موجب بروز مشكلات عدیدهای شده و میشود. از جمله به بیكاری مردان، از هم پاشیدگی خانه و خانواده، انحراف خود افراد و سایر نیروهای كار در جامعه، تضییعحقوق كودكان و نشاط خود زنان میتوان اشاره كرد. علاوه بر اینكه درزمان ما هم هنوز بار مسؤولیت هزینههای زندگی و كار و درآمد در اغلب خانهها به عهده مردان است.
ششم: ممكن است كسانی بگویند ـ چنانكه برخی پنداشتهاند ـ چه لزومی دارد كه ما سهم زن را در ارث از سهم مرد كمتر قرار دهیم و آنگاه این كمبود را به وسیله مهریه و نفقه جبران كنیم؟ آیا بهتر نیست كه سهم ارث را مساوی قرار دهیم؟
حلّ مشكل به این است كه اوّلاً این افراد علت را به جای معلول و معلول را بجای علّت گرفتهاند. اینها خیال كردهاند مهر و نفقه معلول وضع خاص ارثی زن است غافل از اینكه وضع خاص ارثی زن معلول مهریه و نفقه است.
ثانیاً گمان كردهاند آنچه در اینجا وجود دارد صرفاً جنبه مالی و اقتصادی است. اما اسلام جهات زیادی را در نظر گرفته است. از یك طرف احتیاجات و گرفتاریهای زیاد زن از لحاظ تولید مثل در صورتی كه مرد طبعاً از همه آنها آزاد است. از طرف دیگر قدرت كمتر او از مرد در تولید و تحصیل ثروت و از سویی دیگر ویژگیهای روانی زن و مرد و اینكه مرد همواره باید به صورت خرج كننده برای زن باشد و بالاخره ملاحظات دقیق روانی و اجتماعی كه سبب استحكام پیمان خانوادگی میشود، اسلام همه این جهات و غیر اینها را در نظر گرفته و مَهر و نفقه را بر مرد لازم كرده است و بعد به خاطر جبران تحمیلی كه بر بودجه مرد شده است، سهم ارث او را افزایش داده است. پس تنها جنبه مالی و اقتصادی در میان نیست.
اگر مرد مجردی فوت شود و صاحب اموالی باشد و دارای دو برادر و مادری باشد و وصییتی هم نداشته باشد : اموال او چگونه بین وراث تقسیم میشود؟
- در قسمت نظرات بطور مستقیم از ورد ( Microsoft Office Word) کپی نکنید .
عناوین دیگر :
چرا حكم قصاص مرد و زن در اسلام متفاوت است؟
چرا مردان بیشتر از زنان ارث می برند؟
فلسفه احکام زنان چیست؟
چرا در اسلام دیه زن و مرد متفاوت است؟
آیا زن از مرد پرحرف تر و حسودتر است؟