آیا زن ناقص العقل است؟
اين مسأله يكي از مسائل جنجال برانگيز در طول تاريخ بوده است. منشأ این اختلاف در مسأله نظير بسياري از مسائل ديگر برداشت ناقص و فهم ناصحيح از مطلب است.
براي روشن شدن پاسخ بايد به چند نكته توجه كرد:
نکته اوّل: عقل در عرف و اصطلاح منطق و فلسفه و حديث معانی متعدّدی دارد. يكي از معانی آن كه بيشتر هم كاربرد دارد، قوه درك امور كلی و تجزيه و تحليل مفاهيم و استدلال است، يعنی عقلی كه براي گردش امور زندگی و اقتصاد و سياست بشری به كار ميآيد يا همان عقلی كه موجب پيشرفت و توسعه علوم مختلف است. گاهی اين عقل به سه معنای مستقل از هم يعنی عقل نظری، عملی و ابزاری به كار می رود.
ديگر از معانی عقل، عقلی است كه موجب نجات بشر و عبوديت نسبت به خداوند و راهيابي به بهشت ميشود.
نكتة دوّم: دانشمندان می گويند مغز متوسط مرد از مغز متوسط زن بزرگتر است، ولی با در نظر گرفتن نسبت مغز به حجم كل بدن، مغز زن از مغز مرد بزرگتر است.
البته اين نكته از نظر مخفی نيست كه رابطة مستقيم حجم مغز با ميزان قوه عقل ثابت نشده است.
از سوی ديگر احساسات زن از مرد جوشان تر است. يعنی زن در مورد اموری كه مورد علاقه يا ترس او هست، زودتر و سريعتر تحت تأثير احساسات خويش قرار ميگيرد و مرد سرد مزاجتر از زن است. اينها علاوه بر تفاوت هايی است كه بعداً خواهد آمد.
نكته سوم: گاهی حكمی به يك عنوان تعلق ميگيرد و منظور طبيعت آن عنوان است نه عموم افراد آن. مثلاً اگر يك حكمی به جنس موجودات نسبت داده شد، حكم مربوط به آن طبيعت و ذات است بطور كلی، نه مال همه افراد و تكتك آنها بدون استثناء. مثلا وقتی گفته ميشود بدنِ «جنس مرد» قوی تر از «جنس زن» است اين حكم مربوط به تكتك مردان موجود در عالم نيست. بلكه بسياري از زنان در عالم هستند كه از حيث قدرت بدنی بر خيلی از مردان برتری دارند ولی طبيعت جنس مرد و نر، قوی تر از جنس زن است؛ و اين مطلبی است غير قابل انكار. با توضيحي كه گذشت معلوم می شود، وجود دهها و صدها زنی كه قدرت بدنی بيشتر از برخی مردان دارند، حكم كلی ما را ابطال نمی كند. كما اينكه اگر مردانی داراي صداي زير و نازك يا بدنی ظريف بودند، وجود آنها، اين حكم كلی را از بين نمی برد كه صدای زنان زيرتر و نازكتر از مردان و اندامِ جنس زن و ماده، لطيفتر از مردان است.
با توجه به نكات ياد شده، اينك می گوييم كه به نظر ميرسد از ديدگاه اسلام با توجه به مجموعه آيات و روايات و فهم بزرگان دين، اين مطلب صحيح است كه مرد از حيث قوه عقلانی به معنای اوّل و استدلال و تدبير در امور زندگی و اقتصاد و سياست بر جنس زن برتري دارد. دليل بر اين مدّعا عبارت است از:
1ـ برداشت كلّی از منابع اصلی دين و احاديث.
2ـ مشاهدات ما از مردان و زنان در طول تاريخ بشری و حيات عقلانی انسان كه، مرد خود را در اين عرصه بيشتر نشان داده است. اين برتري مرد اختصاص به برهه و زمان خاص ندارد و حتّي در قرن بيستم و در جوامع غربی كه تقريباً هيچ محدوديتي براي زنان در عرصههای مختلف قائل نيستند، باز هم مشاهده ميشود. نگاهی به فهرست متفكران بزرگ بشريت، فيزيك دانها، شيمیدانها، رياضی دانها، فلاسفه، سياستمداران، مخترعين و مكتشفين و...برداشت فوِق را تثبيت خواهدكرد. بنابر اين، اين سخن كه برتری عقلی مردان شايد بخاطر عدم وجود زمينه براي تحريك و فعاليت فكری زنان در طیّ تاريخ بوده، مردود است.
آنچه در اين ميان چندان قطعی نيست اينكه آيا ذاتاً عقل محاسبهگر در مرد قوی تر است يا اينكه خير برتري عقلی و هوشی مرد بر زن ثابت نيست و در بعضی رشتهها و علوم نيز زنان برتری دارند، امّا به هر حال بروز و ظهور تعقّل در كارها و سنجيدگی اعمال در مردان بيشتر است بهدليل اينكه احساسات و عواطف در زنان بسيار قوی تر از مردان است و اين عامل رنگ عاطفی به تصميمات زن می دهد و در نتيجه، محصول كار و آنچه ما از اعمال زن و مرد مشاهده ميكنيم، اين تفاوت روشن را با هم دارند.
شايد كلام معروف امام علي(ع) در نهجالبلاغه اشاره به همين مسأله داشته باشد؛ ايشان می فرمايد: «... و امّا نقصان عقلهنّ فشهادة امرأتين كشهادةِ الرّجلِ الواحد...». و امّا تفاوت عقلشان با مردان بدان جهت استكه شهادت دو زن برابر با شهادت يك مرد است. در مواردی مثل گواهی دادن بر حوادث كه انسان در معرض عواطفِ بيشتر قرار دارد، زنان آسيب پذيرتر هستند. در نتيجه نظرات و تصميمهاي آنها در داوريها، حوادث روزگار و فراز و نشيبها از عقلانيّت كمتری نسبت به مردان برخوردار است.
در مورد اين حديث شريف و برخی روايات و اشعار دیگر که دلالت بر نقص عقل زن دارند، برخی گفتهاند كه شايد كلام مولا (ع) اشاره به زنی خاص يعني عايشه و جريان جنگ جمل باشد نه عموم زنها، بنابراين قضيه خارجيه يا شخصيه است نه حقيقيه. و گاهی در سند اين گونه احاديث مناقشه شده است. اما به نظر ميرسد جواب بهتر و صحيح، همان است كه گذشت. هيچ كدام از آيات و روايات ما به صراحت دلالت بر نقص عقل زنان ندارد و حديث نهجالبلاغه هم به موردی از موارد ظهور تعقل و آسيبپذيری زنان از جهت عواطف و شرايط مختلف اشاره دارد.
در هر صورت نتيجه يكی است ـ گر چه در مقام تئوری و نظر متفاوت است و بايد بين انتظاراتی كه از زن با مرد داریم اختلاف قائل شويم. غالب مردان نيز زمانی كه تحت تأثير عاطفة شديدی مثل غم، شادی، غضب، شهوت و ترس قرار می گيرند، قدرت تفكّر و تعمّق و دور انديشی و داوری صحيح را از دست ميدهند.
امّا تمام سخن در اين است كه دست آفرينش براي مکمل بودن دو جنس زن و مرد براي يكديگر و پوشاندن و تكميل آنها بوسيله همديگر تفاوتهايي در خلقت ايجاد كرده است. همانطوری كه ضعيف بودن مرد ازجهت عاطفه امري است مسلّم و اين نقصي براي مرد يا كمالي براي زن به حساب نمی آيد، ضعيف بودن زن هم از جهت عقل نقصي براي او و كمالي براي مرد شمرده نمی شود. خالق حكيم مرد را براي غرضی آفريده است و هيكل مناسب و قدرت و صداي لازم و عقل متناسب با آن را دراختيار او قرار داده است، و به همين ترتيب زن را هم براي غرضی آفريدهاست و اندام مناسب و روحيه و صدا و عاطفه و ساير خصوصيات لازم را به او عطا فرموده است. و هيچ كدام نقص شمرده نمی شود بلكه نهايت ِتناسب بكار رفته است.
آن چيزي كه در اسلام و در واقع ارزش است، عقل به معنای دوّم و تقوی و قرب الهی و كمالات معنوی و روحی است كه همه به روح انسانی و قابليت آن برگشت ميكند و از اين حيث، زن و مرد يكسان هستند و قرآن صريحاً می فرمايد: «انَّ أكرَمَكُم عِندَاللهِ أَتقي'كُم» خداوند خطاب به همه انسانها می فرمايد: هر كسی باتقوی تر باشد، در درگاه ما مقرّبتر است. درجهان آخرت و روز بازپسين كه اصالت و اهميت و ارزش اساسی مربوط به آن است، تقوي و عمل صالح و نيت پاك و خالص خريدار دارد. در آن عالم نمی گويند هر كه عقل معاش بيشتری دارد يا استدلال و مديريت قوی تری دارد، وارد بهشت گردد و در جوار الهی مسكن گزيند، كما اينكه نمی گويند هر كس عاطفه و رقّت قلب بيشتری دارد وارد جنّت بشود.
با توجه به اينكه هدف از خلقت انسان و زن و مرد، رسيدن به كمال و قرب هر چه بيشتر به كمال مطلق است، تمام فضائل و رذايل و خوبی ها و بدی ها و كمال و نقصهاي بشر، در مقايسه با آن هدف معنا پيدا می كند. بنابراين بنده مسلمان نسبت به خلقت الهی خرده نمی گيرد و عدل الهی را در مواهب و نعمتها فراموش نمی كند. مرد و زن در كنار يكديگر با استفاده از مجموع امكاناتی كه در اختيار آنها گذاشته شده در ميدان خيرات و كمالات سبقت می گيرند و البّته يقين هم دارند كه پروردگار عالم و عادل، در مقام پاداش و جزا هم مانند مقام نعمتها و عطا ذرّهای ظلم نخواهد كرد و با توجه به استعدادها و شرايط هر فرد و قشر و صنفی، بهحساب اعمال انسانها رسيدگی خواهد كرد.
در پايان اشاره می نمايم كه در اين بحث و پيرامون برخی نقلهای مذهبی ـ همان طور كه قبلاً گذشت ـ نكاتی گفته شده است كه چندان مورد قبول نيست و مسأله را بصورت ريشهای حل نخواهد كرد.
سلام برشما
اجازه بدید صاف برم سر اصل مطلب.....
چرا بعضیها اینقدر اصرار دارند تا به هرعنوانی فهم خودشون راازموضوعات مختلف توجیه کنند.....
مگر ما از علوم مختلف شناخت ابعادوجودی انسان اعم از زن ومرد چقدراطلاع داریم که آنقدر برروی یافته های ذهنی خودمان مطمئنیم تاجائیکه حاضرمیشویم جملات گوهربارامام معصوم را که باواسطه نبی گرامی اسلام ازمنبع وحی سرچشمه گرفته شده به سمت وسوی باورهای بدون ماخذ ومنبع موثق خودمان سوق دهیم....
واقعا ادراک و فهم کجای کلمات امام وهادی هدایت پیشگان جهان مبهم است که سعی داریم آنرا به زمان ومکان وشخصیت خاصی محدودش کنیم.......
ازقدیم گفته اند:درخانه اگرکس است یک حرف بس است...............
دکتر شریعتی می گوید (نقل به مضمون):اگر می خواهید چیزی را خراب کنید خوب به آن حمله نکنید، بلکه بد از آن دفاع کنید.
نویسنده محترم" آیا زن ناقص العقل است "دقیقا همین کار را کردند.
ما هم حرف برای گفتن داریم.اما چه میشود کرد که دست ما کوتاه و خرما بر نخیل!
- در قسمت نظرات بطور مستقیم از ورد ( Microsoft Office Word) کپی نکنید .
عناوین دیگر :
چرا حكم قصاص مرد و زن در اسلام متفاوت است؟
چرا مردان بیشتر از زنان ارث می برند؟
فلسفه احکام زنان چیست؟
چرا در اسلام دیه زن و مرد متفاوت است؟
آیا زن از مرد پرحرف تر و حسودتر است؟