مواجهه‌ با شبهه‌، مسأله‌ای‌ بسیار حسّاس‌ و دقیق‌ است‌. برخلاف‌ گمان‌ رایج‌، مواجهه‌ مؤثر و صحیح‌ با شبهه‌، همیشه‌ در مقابله‌ مستقیم‌ با آن‌ و اقدام‌ به‌ پاسخ‌ صریح‌، خلاصه‌ نمی‌شود. این‌، تنها یكی‌ از شیوه‌های‌ مواجهه‌ است‌. بطور كلی‌ می‌توان‌ شیوه‌های‌ مواجهه‌ با شبهه‌ را در راهكارهای‌ زیر دسته‌بندی‌ كرد:
1. نادیده‌انگاری‌ و جدّی‌ نگرفتن‌ شبهه‌:
برخی‌ شبهات‌، چنان‌ است‌ كه‌ شبهه‌ شدن‌ و تأثیرگذاری‌ گسترده‌ آن‌ در گرو جدی‌ گرفتن‌ و طرح‌ صریح‌ آن‌ است‌.
در مواجهه‌ با این‌ قبیل‌ شبهات‌، باید به‌ ریشه‌ها و انگیزه‌های‌ آن‌ پرداخت‌ و بدون‌ برخورد مستقیم‌ با آن‌ و با تبیین‌ و ارائه‌ مباحثی‌ كه‌ حاوی‌ پاسخ‌ صحیح‌ شبهه‌ مورد نظر است‌، با آن‌ مقابله‌ كرد.
2. پاسخ‌ عملی‌ به‌ شبهه‌:
برخی‌ شبهات‌ ـ بخصوص‌ در عرصه‌ مباحث‌ اجتماعی‌ ـ به‌ پاسخ‌های‌ عملی‌ و عینی‌ نیاز دارد. مثلاً اگر «نقدناپذیری‌حكومت‌ دینی‌» یك‌ شبهه‌ رایج‌ در باب‌ نظام‌ سیاسی‌ اسلام‌ است‌ باید با عرضه‌ صریح‌ نمونه‌های‌‌ نقدپذیری‌ و اعلان ‌مسؤولان‌ و متصدیان‌ حكومت‌ برای‌ پذیرفتن‌ نقدها و پیشنهادها و تعیین‌ و اعلام‌ راه‌های‌ ارائه‌ آن‌، این‌ شبهه‌ را زایل‌ كرد.
3. بررسی‌ انگیزه‌های‌ طرّاحان‌ شبهه‌ و مقابله‌ با آن‌:
در مورد شبهاتی‌ كه‌ مراكزی‌ یا كسانی‌ آ ن‌ را تولید و مطرح‌ می‌كنند و می‌توان‌ انگیزه‌ آنان‌ را از این‌ كار بدست‌ آورد، این‌ راهكار مصداق می‌یابد. گاه‌ با تضعیف‌ یا تصحیح‌ انگیزه‌های‌ آنان‌، خود بخود این‌ شبهه‌ كمرنگ‌ و بی‌اثر می‌شود و گاه‌ نیز با افشای‌ انگیزه‌های‌ شیطانی‌ِ طراحان‌ شبهه‌، این‌ مراكز یا اشخاص‌ خود مورد سؤال‌ قرار می‌گیرند.
4. شناخت‌ مراكز شبهه‌افكن‌ و افشای‌ آن‌:
در برخی‌ موارد، ارائه‌ اسناد و مداركی‌ كه‌ مراكز شبهه‌افكن‌ را معرفی‌ می‌كند، طرح‌ و رواج‌ آن‌ شبهه‌ را در جامعه‌، مشكل‌ یا كند می‌سازد. مثلاً «شبهه‌ انتصابی‌ بودن‌ بخشی‌ از حاكمیت‌ در نظام‌ جمهوری‌ اسلامی‌» یا تبیین‌ مستند و موجّه‌ منابع‌ سازنده‌ این‌ شبهه‌ ـ كه‌ دستگاه‌های‌ سیاسی‌ و فرهنگی‌ استكباری‌ است‌ ـ تضعیف‌ خواهد شد.
5. تأكید بر درستی‌ِ جنبه‌های‌ مثبت‌ یا مقدمات‌ صحیح‌ شبهه‌:
در بعضی‌ شبهات‌، نكاتی‌ به‌ عنوان‌ مقدمه‌ یا كبرای‌ كلّی‌ یك‌ موضوع‌ بكار گرفته‌ شده‌ كه‌ كاملاً صحیح‌ است‌. در این‌ موارد اگر همان‌ نكات‌، برجسته‌ و تبیین‌ شود. جهت‌ شبهه‌افكنی‌ِ آن‌ كمرنگ‌ و یا اصلاً روشن‌ خواهد شد. لذا در این ‌شبهات‌، نباید آن‌ جهت‌ِ شبهه‌افكن‌ را برجسته ‌كرد و مورد حمله‌ و نقد قرار داد.
6. تصرّف‌ در محتوای‌ شبهه‌:
برخی‌ شبهات‌ بگونه‌ای‌ است‌ كه‌ با معنی‌ِ خاص‌ِّ مورد نظرِ شبهه‌افكنان‌، تأثیر منفی‌ خواهد داشت‌ كه‌ اگر آن‌ معنی‌، تغییر یابد و یا تصحیح‌ و تكمیل‌ شود، به‌ مطلب‌ حق‌ّ و درستی‌ تبدیل‌ خواهد شد. در این‌ موارد به جای‌ پرداختن‌ به‌ پاسخ‌ شبهه‌ ـ با معنی‌ِ ناقص‌ یا غلط‌ و یا جهت‌دارِ شبهه‌افكنان‌ ـ می‌توان‌ به‌ تصرّف‌ در محتوای‌ شبهه‌ پرداخت‌ و اصلاً با طرح‌كنندگان‌ آن‌، همنوایی‌ و همراهی‌ كرد!
مثلاً در مواجهه‌ با این‌ شبهه‌ كه‌: «تمركز قدرت‌ موجب‌ فساد است‌ و بنابراین‌ ولایت‌ مطلقه‌ زمینه‌ فساد خواهد شد» باید به‌ این‌ ترتیب‌ محتوای‌ شبهه‌ را اصلاح‌ كرد كه‌ «تمركز قدرت‌ و ثروت‌ زمینه‌ فساد است‌ و لذا ولی‌ّ امرِ فقیه‌ و عادل ‌باید در رأس‌ حاكمیت‌ قرار داشته‌ باشد تا از سوء استفاده‌ مراكز قدرت‌ و ثروت‌ در جامعه‌، پیشگیری‌ نماید.»
7. مواجهه‌ فعّال‌ و طرح‌ شبهاتی‌ كه‌ مخالفان‌ را به‌ پاسخگویی‌ وادارد:
برخی‌ شبهات‌، بر مبنای‌ نظری‌ِ خاص‌ استوار است‌ كه‌ همان‌ مبانی‌، كاملاً غیرمنطقی‌ و قابل‌ نقد است‌. در این‌ موارد، باید با نشان‌دادن‌ تهافت‌ها و خلأهای‌ آن‌ مبانی‌ و طرح‌ شبهات‌ و پرسش‌ هایی‌ كه‌ مخالفان‌ را به‌ چالش‌ می‌كشد، نشانه‌گیری‌ مخاطب‌ را متوجه‌ منبع‌ شبهه‌افكن‌ ساخت‌ و او را نسبت‌ به‌ آن‌ منابع‌، شبهه‌دار نمود.
8. عادی‌سازی‌ِ اصل‌ِ «وجوه‌ شبهات‌ در جامعه‌» برای‌ مخاطب‌:
حقیقت‌ این‌ است‌ كه‌ همواره‌ در كنارِ جریان‌ فكری‌ و اجتماعی‌ِ حق‌ّ، جریان‌ باطل‌ هم‌ وجود داشته‌ و همچون‌ كف‌ِروی‌ آب‌ ـ كه‌ لازمه‌ سیل‌ خروشان‌ و در حال‌ حركت‌ است‌ ـ آن‌ را همراهی‌ می‌كرده‌ است‌. [ر.ك‌: سوره‌ رعد، آیه‌ 17] تبیین‌ این‌ واقعیت‌ برای‌ مخاطب‌، وجوه‌ و طرح‌ مستمر شبهاتی‌ را برای‌ تضعیف‌ و انزوای‌ جریان‌ حق‌ّ، امری‌ عادی ‌می‌سازد كه‌ خودبخود از تأثیرگذاری‌ آن‌ بر روی‌ ذهن‌ و رفتار مخاطب‌ خواهد كاست‌.
9. طراحی‌ راهكارها و برنامه‌ فكری‌ بلندمدّت‌، میان‌مدت‌ و كوتاه‌مدت‌ برای‌ پاسخ‌ به‌ شبهه‌:
مواجهه‌ با شبهات‌ِ ریشه‌دار و مزمن‌، اگر با طراحی‌ِ اقدامات‌ِ زنجیره‌ای‌، مرحله‌ای‌ و متوالی‌ همراه‌ باشد و با جریان‌سازی‌ِ مناسب‌ِ فكری‌ بتواند مخاطب‌ را گام‌ به‌ گام‌ به‌ تبیین‌ و حل‌ّ شبهه‌ نزدیك‌ كند. قطعاً آثاری‌ ماندگار و عمیق‌تر خواهد داشت‌. در این‌ موارد، نباید نگارش‌ یك‌ مقاله‌ یا انتشار یك‌ كتاب‌ را برای‌ پاسخ‌، كافی‌ انگاشت‌. طیف‌های‌گوناگون‌ مخاطبان‌ و تفاوت‌ ذائقه‌ها و سلیقه‌ها، و نیز ضرورت‌ حل‌ّ تدریجی‌ برخی‌ شبهات‌ عمیق‌ فكری‌، برنامه‌ریزی‌ و سازماندهی‌ متناسب‌ را ضروری‌ می‌سازد.
10. ابداع‌ یك‌ نظریه‌:
پاسخ‌ و تبیین‌ یك‌ شبهه‌، اگر در قالب‌ نظریه‌ای‌ كه‌ مستدل‌ و موجّه‌ تلقی‌ می‌شود، ارائه‌ گردد، از تأثیر بیشتری‌ بر مخاطب‌ برخوردار خواهد بود. همانگونه‌ كه‌ برخی‌ شبهات‌ در قالب‌ نظریه‌های‌ علمی‌، طرح‌ و ارائه‌ می‌شود، درپاسخ‌ها هم‌ باید از این‌ شیوه‌ به‌ درستی‌ استفاده‌ كرد.
11. مواجهه‌ اخلاقی‌:
در مواجهه‌ با برخی‌ از شبهات‌، شیوه‌ برخورد در پاسخ‌ حضوری‌ یا كتبی‌، بسیار تعیین‌كننده‌ و مؤثر است‌. كسی‌ كه‌ شبهه‌ای‌ را طرح‌ می‌كند، شیوه‌ برخوردِ پاسخ‌دهنده‌، رعایت‌ ادب‌ و انصاف‌ و نیز حسن‌ خلق‌ و بیان‌ نرم‌ و مطمئن‌ او را به‌ عنوان‌ یك‌ میزان‌ برای‌ حقانیت‌ مواضع‌ فكری‌ و اجتماعی‌ِ وی‌ تلقی‌ می‌كند.
12. بیان‌ تاریخچه‌ یك‌ نظریه‌:
در بسیاری‌ از موارد، تبیین‌ تاریخچه‌ و سرگذشت‌ یك‌ نظریه‌ ـ كه‌ مَحمِل‌ و بهانه‌ شبهه‌ یا شبهاتی‌ قرار گرفته‌ است‌ ـ و نقد و تحلیل‌ آن‌، مناسب‌ترین‌ شیوه‌ مواجهه‌ با شبهه‌ است‌.
13. ایدئولوژی‌زدایی‌ از یك‌ نظریه‌:
همانگونه‌ كه‌ اشاره‌ شد، گاه‌ نظریه‌ای‌ كه‌ حاوی‌ِ دیدگاه‌های‌ اعتقادی‌ و مواضع‌ فلسفی‌ خاص‌ است‌، به‌ عنوان‌ یك‌ نظریه‌ علمی‌ صرف‌، مورد سوء استفاده‌ شبهه‌افكنان‌ قرار می‌گیرد. در این‌ موارد تبیین‌ و برجسته‌سازی‌ِ خطوط‌ و عناصر اعتقادی‌ و فلسفی‌ِ آن‌ نظریه‌، خود بخود شبهه‌ مخاطب‌ را خواهد زدود.
14. تبدیل‌ «شبهه‌» به‌ پرسش‌ یا ابهام‌ و سپس‌ پاسخ‌دهی‌:
همانگونه‌ كه‌ اشاره‌ شد، تأثیر شبهه‌ به‌ زمینه‌ای‌ مناسب‌ نیاز دارد كه‌ بدون‌ ضعف‌ و كاستی‌ِ اندیشه‌ای‌ و علمی‌، حاصل‌ نخواهد شد. بنابراین‌ مواجهه‌ با مخاطب‌ از جایگاه‌ حل‌ّ شبهه‌ای‌ او، به‌ معنی‌ِ شبهه‌پذیری‌ِ مخاطب‌ تلقی‌خواهد شد كه‌ معمولاً موجب‌ دفع‌ِ او می‌گردد. لذا باید قبل‌ از پاسخ‌ مستقیم‌ به‌ شبهات‌، آن‌ را در قالب‌ پرسش‌ یا ابهامی‌كه‌ برای‌ مخاطب‌ شبهه‌ساز شده‌، مطرح‌ كرد و سپس‌ با رعایت‌ ملاحظات‌ فصل‌ پیشین‌، به‌ پاسخ‌ پرداخت‌.
چند نكته‌
1. در پاسخ‌ به‌ شبهه‌ باید از همه‌ ابزارها و قالب‌ هایی‌ كه‌ در شبهه‌افكنی‌ استفاده‌ می‌شود، بهره‌ برد. لذا مواردی‌ كه‌ در «قالب‌های‌ طرح‌ شبهه‌» ] ‌[در ذیل‌ فصل‌ پنجم]‌ بیان‌ شد، در این‌ بخش‌ نیز بكار می‌آید.
2. در پاسخ‌ به‌ شبهه‌ باید: «انگیزه‌ شبهه‌افكنی‌»، «زمینه‌ها و ظرفیت‌ مخاطب‌» و «شرایط‌ اجتماعی‌» لحاظ‌ شود.
3. در مورد یك‌ شبهه‌، ممكن‌ است‌ بیش‌ از یكی‌ از راهكارهای‌ فوق در مخاطب‌ تأثیرگذار باشد. لذا استفاده‌ همزمان‌ از چند راهكار ـ بخصوص‌ برای‌ شبهات‌ رایج‌ و نافذ ـ باید مورد توجه‌ قرار گیرد.