سماحت و گذشت، حسن خلق و معاشرت نیکو از بارزترین ویژگی های پیامبر بزرگوار اسلام بوده است. قرآن مجید شیوۀ رفتار آن حضر ت را چنین توصیف می کند:

وَ اِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ. (قلم (68): 4)

به راستی تو دارای اخلاقی عظیم و تحسین برانگیز هستی.

قرآن راجع به دلسوزی و مهربانی بی منتهای ایشان می فرماید:

لقد جائکم رسول فی انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رئوف رحیم. (توبه (9): 127)

به یقین برای شما پیامبری از خودتان آمد که در رنج افتادن شما برای او دشوار است. به جِد خواستار هدایت شماست و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان می باشد.

از دیدگاه قرآن یکی از رموز اساسی گسترش اسلام و گرایش شدید همگانی به سوی آیین خاتم، همان اخلاق نیکو و رفتار کریمانه پیامبر بوده است:

فَبِما رَحمَة من الله لنت لهم و لو کنت فظاً غلیظ القلب لا نفضّوا من حولک... . (آل عمران (3): 159)

پس به برکت رحمت خداوند، با آنان نرم خو و مهربان گشتی و چنانچه تند خو و سخت دل بودی هر آینه از گرد تو پراکنده می شدند... .

ایشان در تمام عمر شریف خود، هرگز به کسی دشنام نگفت و سخن بیهوده بر زبان نیاورد. آه دردمندان را می شنید و به فریاد معترضان گوش فرا می داد. هر اعتراضی را به نیکی پاسخ می فرمود. سخن کسی را قطع نمی کرد. فکر آزاد را سرکوب نمی کرد، اما خطای اندیشه و کردار را با منطقی استوار و بیانی شیرین و دلنشین روشن می ساخت. بر زخم های دل شکستگان مرهم می نهاد و از رنج دیگران آزرده خاطر می گشت.

تاریخ صدر اسلام و سیرۀ آن حضرت، گواهی روشن و گویا است بر مهر بی کران پیامبر، اما در عین حال این لطف و نرم خویی هرگز به صورت انفعال ناشی از ضعف درنیامد. گرچه پیامبر با دشمنان خود با سعه صدر و عطوفت برخورد می نمود، اما در برابر دشمنان خدا و مردم، با صلابت و استواری می ایستاد و برای پاسداری از حق، اندکی مداهنه و سازش روا نمی داشت. آن جا که حقیقت ستیزان به مصاف با آیین توحید برمی خاستند، صاعقه وار بر سرشان فرود می آمد و در میدان کارزار چنان قهرمانانه می ایستاد که، امیر المؤمنان (ع) اسطوره تاریخی مقاومت و دلیری، در وصف او چنین می گوید:

کنا اذا احمر البأس اتقینّا برسول الله صلی الله علیه و آله فلم یکن منا اقرب الی العدو منه. (نهج البلاغه، کلمات قصار، ش 260)

چون کارزار دشوار می شد، ما خود را به رسول خدا (ص) نگه می داشتیم، چنانکه هیچ یک از وی به دشمن نزدیک تر نبود.

اخلاق جنگی پیامبر اکرم(ص)

در عظمت حضرتش همین بس که حتی در صحنه های نبرد و کارزار نیز هیچ گاه از رعایت اخلاق کریمانه فاصله نمی گرفت و در میدان پیکار و در برابر دشمنان کینه توز، بزرگ ترین اسوه و آموزگار عملی اخلاق بود. نمونه هایی از سیره و اخلاق جنگی ایشان چنین است:

1. بخشش و بازگرداندن اسیران و اموال آن ها در جنگ حنین (ر.ک: واقدی: مغازی، ج2، ص؛ به نقل از: علی اکبر حسنی: تاریخ تحلیلی و سیاست اسلام، ص 265)

2. اعلام رحمت و عفو و آزادی عمومی دشمنان پس از فتح مکه

3. مخالفت با مسموم کردن یا بستن آب به روی یهودیان در محاصرۀ قلعه خیبر و نهی مسلمانان از استفاده کردن سم در مقابل دشمنان به طور کلی (شیخ حر عاملی: وسایل الشیعه، باب جهاد، ابواب العدو، باب 16، ص 46)

4. بازگرداندن آن چه یهودیان نزد برخی از تازه مسلمانان به امانت گذارده بودند در حالی که خود و سپاهیانش در جنگ خیبر به آن ها نیاز داشتند. (ابن هشام: سیره، ج 3، ص 344)

5. جلوگیری از مثله کردن کشته های دشمن و عدم اخذ مال جهت تحویل اجساد آن ها (محمد باقر مجلسی: بحارالانوار، ج 20، ص 205)

6. نهی از کشتن زنان، کودکان، پیران و جلوگیری از آتش زدن مزارع و باغستان ها

7. نفرین نکردن دشمنان اسلام در برابر آزارهای آنان.

پیامبر اعلان نمود:

من برای نفرین برانگیخته نشدم، بلکه برای رحمت و دعوت به سوی حق آمده ام.

و سپس چنین دعا کرد:

اللهم اهد قومی فانهم لایعلمون. (محمد باقر مجلسی: بحارالانوار، ج 20، ص 174)

خداوندا، قوم مرا هدایت کن زیرا آن ها از روی جهل به کارهای ناشایست دست می زنند.

8. جلوگیری از عبور دادن زنان اسیر از کنار کشته ها (همان، ص 6)

و ... . (برای آگاهی بیش تر در این زمینه مراجعه شود به: علی اکبر حسنی: تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام، ج 1، ص 268 - 265)

 مهر و قهر در سیرۀ امام علی (ع)

 دست پروردگان مکتب آن حضرت (ص) نیز چنین بودند. امیرالمؤمنین که بیش از هر کس به پیامبر اکرم (ص) نزدیک بود و از تعالیم ایشان بهره داشت، شبانگاهان نان و خوراک بی پناهان و مستمندان را به دوش می کشید و با کودکان یتیم به بازی می نشست و در عین حال در میدان رزم و نبرد، نام آورترین قهرمان تاریخ بود. در فتوت و جوانمردی فراتر از آن بود که در وصف بگنجد. حضرتش پیش از جنگ به لشکریان خود چنین فرمان داد:

جنگ نکنید تا آن ها شروع کنند، زیرا حق با شماست و متارکه شما تا هنگامی که آن ها شروع کنند، حق دیگر است. اگر به اذن خداوند آنان شکست خوردند، کسی را در حال فرار تعقیب نکنید. با افراد عاجز و بی دفاع نستیزید. مجروحان را نکشید. زنان را با آزار و اذیت تحریک نکنید، اگرچه آنان شما رادشنام دهند و به رؤسای شما فحش و ناسزا گویند. (نهج البلاغه، نامه 14)

از دیگر سو حضرتش در اجرای عدالت اندک مداهنه و نرمشی نشان نمی داد، تا آن جا که پیامبر (ص) فرمود:

ارفعوا السنتکم عن علی ابن ابیطالب فانه خشن فی ذات الله عزوجل غیر مداهن فی دینه. (مجمد باقر مجلسی: بحارالانوار، ج 21، ص 385)

زبان به عیبجویی از علی نگشایید، زیرا او در راه خدا قاطع و استوار است و در دین خود هرگز سازش، پیشه نخواهد کرد.

چنانچه ملاحظه شد گرچه در اخلاق پیامبر و دیگر پیشوایان اسلام، غلبه با مهر و عطوفت است، اما این مساله مانع مبارزۀ قاطع با جریانات انحرافی و موجب کوتاه آمدن در اجرای عدالت و سازش با سران کفر و فساد و تباهی نبوده است. در تاریخ زندگی حضرت رسول، مبارزۀ بی امان در برابر توطئه ها و دسیسه های محاربان و منافقان بسیار است، از آن جمله:

1. دستور تخریب مسجد ضرار که کانون توطئه و خطر بود و برای اسلام تهدیدی جدی محسوب می شد. (ر.ک: محمد بن جریر طبری: تفسیر جامع البیان، ذیل برائت، (9): 107)

2. دستور قتل برخی از توطئه گران مانند کعب اشرف، ابوعهک و عصما که به هجو سرایی، جنگ روانی و تحریک و تحریض مردم بر علیه پیامبر (ص) همت گماشته و بر آن اصرار می ورزیدند. (ر.ک: ابن هشام: سیره، ج2، ص 507، به بعد؛ واقدی: مغازی،ج 1، ص 184 به بعد)