سماحت‌ و گذشت‌، حسن‌ خلق‌ و معاشرت‌ نیكو از بارزترین‌ ویژگیهای‌ پیامبر بزرگوار اسلام ‌بوده‌ است‌. قرآن‌ مجید شیوه‌ رفتاری‌ آن‌ حضرت‌ را چنین‌ توصیف‌ می‌كند: «و انك‌ لعلی‌ خلق‌عظیم‌(1) به‌ راستی‌ تو دارای‌ اخلاقی‌ عظیم‌ و تحسین‌انگیز هستی‌».
در رابطه‌ با دلسوزی‌ و مهربانی‌ انتهاناپذیر حضرتش‌ می‌فرماید: «لقد جائكم‌ رسول‌ فی‌ انفسكم‌عزیز علیه‌ ما عنتم‌ حریص‌ علیكم‌ بالمؤمنین‌ رئوف‌ رحیم‌» به‌ یقین‌ برای‌ شما پیامبری‌ از خودتان ‌آمد كه‌ در رنج‌ افتادن‌ شما برای‌ او دشوار است‌. به‌ جد خواستار هدایت‌ شماست‌ و نسبت‌ به‌ مؤمنان‌ دلسوز و مهربان‌ می‌باشد.
از دیدگاه‌ قرآن‌ یكی‌ از رموز اساسی‌ گسترش‌ اسلام‌ و گرایش‌ سریع‌ و شدید همگانی‌ به‌ سوی‌ آیین‌ خاتم‌ همان‌ اخلاق‌ نیكو و رفتار كریمانه‌ پیامبر بوده‌ است‌: «فبما رحمه‌ من‌ الله‌ لنت‌ لهم‌ و لوكنت‌ فظا غلیظ القلب‌ لانفضوا من‌ حولك‌...؛(2) پس‌ به‌ بركت‌ رحمت‌ خداوند با آنان‌ نرمخو و مهربان‌ گشتی‌ و چنانچه‌ تندخو و سختدل‌ بودی‌ هر آینه‌ از گرد تو پراكنده‌ می‌شدند...»

فرازهایی از سیره پیامبر اكرم:
حضرتش‌ در تمام‌ عمر شریف‌ خود هرگز به‌ كسی‌ دشنام‌ نگفت‌، سخن‌ بیهوده‌ بر زبان‌ نیاورد، آه‌ دردمندان‌ را می‌شنید و به‌ فریاد اعتراض گران‌ گوش‌ فرا می‌داد. هر اعتراضی‌ را به‌ نیكی‌ پاسخ‌ می‌فرمود. سخن‌ كسی‌ را قطع‌ نمی‌كرد. فكر آزاد را سركوب‌ نمی‌كرد، اما خطای‌ در اندیشه‌ و كردار را با منطق ‌استوار و بیانی‌ شیرین‌ و دلنشین‌ روشن‌ می‌ساخت‌. روی‌ زخمهای‌ دل‌شكستگان‌ مرهم‌ می‌نهاد. رقیق‌القلب‌ بود و از رنج‌ دیگران‌ آزرده‌ خاطر می‌گشت‌.
تاریخ‌ صدر اسلام‌ و سیره‌ آن‌ حضرت‌ گواهی‌ روشن‌ و گویاست‌ بر اینكه‌ مهر آن‌ حضرت‌ كران‌ناپذیر بود. در عین‌ حال‌ لطف‌ و نرمخویی‌ آن‌ حضرت‌ هرگز به‌ صورت‌ نوعی‌ انفعال‌ ناشی‌ ازضعف‌ درنیامد و در حین‌ آنكه‌ با دشمنان‌ خویش‌ نیز با سعه‌ صدر و عطوفت‌ برخورد می‌نمود، اما همچنان‌ در برابر دشمنان‌ خدا و بشریت‌ با صلابت‌ و استواری‌ هر چه‌ تمامتر می‌ایستاد و در پاسداری‌ از حق‌ اندكی‌ مداهنه‌ و سازش‌ روا نمی‌داشت‌. آنجا كه‌ حقیقت‌ستیزان‌ به‌ مصاف‌ با آیین ‌توحید برمی‌خاستند، صاعقه‌وار بر مغزشان‌ فرود می‌آمد و در میدان‌ كارزار چنان‌ قهرمانانه ‌می‌ایستاد كه‌ اسطوره‌ تاریخی‌ مقاومت‌ و دلیری‌ یعنی‌ امیرمؤمنان(ع) در وصف‌ او چنین‌ می‌گوید: «كنا اذا احمر البأس‌ اتقینا برسول‌ الله‌ صلی‌ الله‌ علیه‌ و آله‌ فلم‌ یكن‌ منا اقرب‌ الی‌ العدو منه‌ (3) چون ‌كارزار دشوار می‌شد، ما خود را به‌ رسول‌ خدا(ص) نگاه‌ می‌داشتیم‌، چنانكه‌ هیچ یك‌ از وی‌ به ‌دشمن‌ نزدیكتر نبود».

اخلاق پیامبر(ص) در میدان جنگ:
در عظمت‌ حضرتش‌ همین‌ بس‌ كه‌ در صحنه‌های‌ نبرد و كارزار نیز هیچ گاه‌ از رعایت‌ اخلاق‌ كریمه‌ دوری‌ نمی گرفت‌ و در پیكارگاه‌ و در برابر دشمنان‌ كینه‌توز نیز بزرگترین‌ اسوه‌ و آموزگار عملی‌ اخلاق‌ بود. نمونه‌هایی‌ از سیره‌ و اخلاق‌ جنگی‌ آن‌ حضرت‌ عبارت‌ است‌ از:
1) بخشش‌ و بازگشت‌ دادن‌ اسیران‌ و اموال‌ آنها در جنگ‌ حنین‌(4)
2) اعلام‌ رحمت‌ و عفو و آزادی‌ عمومی‌ دشمنان‌ پس‌ از فتح‌ مكه‌
3) مخالفت‌ با مسموم‌سازی‌ و یا بستن‌ آب‌ به‌ روی‌ یهودیان‌ در محاصره‌ قلعه‌ خیبر و نهی از‌ انتشار سم‌ در سرزمین‌ دشمنان‌ به‌ طور كلی‌(5)
4) بازگرداندن‌ امانات‌ یهودیان‌ كه‌ نزد برخی‌ از تازه‌ مسلمانان‌ بود در جنگ‌ خیبر در عین‌ نیاز خود و سپاهیانش‌ به‌ آن‌ها(6)
5) جلوگیری‌ از مثله‌كردن‌ كشته‌های‌ دشمن‌ و عدم‌ اخذ مال‌ جهت‌ تحویل‌ اجساد آنها(7)
6) نهی‌ از كشتن‌ زنان‌، كودكان‌، پیران‌ و جلوگیری‌ از آتش‌ زدن‌ مزارع‌ و باغستانها
7) نفرین‌ نكردن‌ به‌ دشمنان‌ اسلام‌ در برابر آزارهای‌ آنان‌ و اعلام‌ اینكه‌ «من‌ برای‌ نفرین‌ برانگیخته‌ نشدم‌، بلكه‌ برای‌ رحمت‌ و دعوت‌ به‌ سوی‌ حق‌ آمده‌ام‌» و سپس‌ چنین‌ دعا نمود: «اللهم اهد قومی‌ فانهم‌ لایعلمون‌»(8)
8) جلوگیری‌ از عبور دادن‌ زنان‌ اسیر از كنار كشته‌ها(9)
و ...(10)

مهر قهر در سیره امام علی(ع):
دست‌ پروردگان‌ مكتب‌ آن‌ حضرت‌(ص) نیز چنین‌ بودند. امیرالمؤمنین(ع) كه‌ بیش‌ از هر كس‌ به‌پیامبر اكرم(ص) نزدیك‌ بوده‌ و از تعالیم‌ ایشان‌ بهره‌ برده‌ است‌، در مهربانی‌ چنان‌ است‌ كه ‌شبانگاهان‌ نان‌ و خوراك‌ بی‌پناهان‌ و مستمندان‌ را به‌ دوش‌ می‌كشید، و با كودكان‌ یتیم‌ به‌ بازی ‌می‌نشست‌، از طرف‌ دیگر در میدان‌ رزم‌ و نبرد نام‌آورترین‌ قهرمان‌ تاریخ‌ بود. در فتوت و جوانمردی فراتر از این بود كه در وصف بگنجد. حضرتش پیش از جنگ به لشگریان خود چنین فرمان داد: «جنگ نكنید تا آنها شروع كنند، زیرا حق با شماست و متاركه شما تا هنگامیكه آنها شروع كنند، حقی دیگر است. اگر به اذن خداوند آنان شكست خوردند، كسی را در حال فرار تعقیب نكنید. با افراد عاجز و بی دفاع نستیزید. مجروحان را نكشید. زنان را با آزار و اذیت تحریك نكنید، اگر چه آنان شما را دشنام دهند و به رؤسای شما فحش و ناسزا گویند.»(11) و از دیگر سو حضرتش دراجرای‌ عدالت‌ اندك‌ مداهنه‌ و نرمش‌ نشان‌ نمی‌داد، تا آنجا كه‌ پیامبر(ص) فرمود: «ارفعوا السنتكم‌ عن‌ علی‌ بن‌ ابیطالب‌ فانه‌ خشن‌ فی‌ ذات‌ الله‌ عزوجل‌ غیر مداهن‌ فی‌ دینه‌(12) زبان‌ به‌ عیبجویی‌ از علی‌ نگشایید، زیرا او در راه‌ خدا قاطع‌ و استوار است‌ و در دین‌ خود هرگز سازش‌ پیشه‌ نخواهد كرد».
بنابراین‌ اصل‌ در اخلاق‌ پیامبر و دیگر پیشوایان‌ اسلام‌ غلبه‌ مهر و عطوفت‌ است‌، اما این‌ مسأله ‌مانع‌ مبارزه‌ قاطع‌ با جریانات‌ انحرافی‌ و یا موجب‌ كوتاه‌ آمدن‌ در اجرای‌ عدالت‌ و سازش‌ با سران ‌كفر و فساد و تباهی‌ نیست‌. از این رو در تاریخ‌ زندگی‌ آن‌ حضرت‌ مبارزه‌ بی‌امان‌ در برابر توطئه‌ها و دسیسه‌های‌ محاربان‌ و منافقان‌ به‌ خوبی‌ نمایان‌ است‌، از جمله‌:
1) دستور تخریب‌ مسجد ضرار كه‌ كانون‌ توطئه‌ و خطر و تهدیدی‌ جدی‌ در برابر اسلام‌ بود.(13)
2) دستور قتل‌ برخی‌ از توطئه‌گران‌ مانند "كعب‌ اشرف‌"، "ابوعهك‌" و "عصما" كه‌ به ‌هجو‌سرایی‌، جنگ‌ روانی‌ و تحریك‌ و تحریض‌ مردم‌ بر علیه‌ پیامبر همت‌ گماشته‌ و بر آن‌ اصرار می‌ورزیدند.(14)

 

---

پی‌نوشت‌های‌:
1. قلم‌ / 4.
2. آل‌عمران‌ / 189.
3. نهج‌البلاغه‌، كمات‌ قصار، شماره‌ 260.
4. ر.ك‌: واقدی‌، مغازی‌، ج‌ 2. به نقل از : علی اكبر حسنی، تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام ص 265
5. وسایل‌ الشیعه‌، ج 11 كتاب الجهاد، ابواب جهاد العدو باب 16 ص 46.بیروت
6. سیره‌ ابن‌هشام‌، ج‌ 3، ص‌ 344.
7. بحارالانوار، ج‌ 20، ص‌ 205.
8. بحارالانوار، ج‌ 20، ص‌ 174.
9. بحارالانوار، ج‌ 20، ص‌ 6.
10. برای‌ آگاهی‌ بیشتر در این‌ زمینه‌ ر.ك‌: علی‌ اكبر حسنی‌، تاریخ‌ تحلیلی‌ و سیاسی‌ اسلام‌، ج‌ 1، صص‌ 265 ـ 268.
11. نهج البلاغه نامه 14
12. بحارالانوار، ج‌ 21، ص‌ 385.
13. برای‌ آگاهی‌ بیشتر ر.ك‌: محمدبن‌ جریر طبری‌، تفسیر جامع البیان، ذیل‌ آیه‌ 107، سوره‌ برائت‌.
14. ر.ك‌: ابن‌هشام‌، سیره‌، ج‌ 2، ص‌ 507 به‌ بعد، نیز: واقدی‌، مغازی‌، ج‌ 1، ص‌ 184 به‌ بعد.