نکتۀ دوم: دانشمندان می گویند متوسط اندازه مغز مرد از متوسط اندازه مغز زن بزرگ تر است، ولی نسبت حجم مغز به حجم کل بدن، در زن بیشتر است. (ر.ک: مرتضی مطهری: نظام حقوق زن در اسلام، ص 174؛ محمد حکیمی و همکاران، کتاب زن، صص 190 و 189؛ آیزاک اسیموف، اسرار مغز آدمی، صص 147 - 171.)

البته نباید از نظر دور داشت که رابطه مستقیم حجم مغز با توانایی قوۀ عقل ثابت نشده است.

همچنین احساسات زن از مرد رقیق تر است. زن در اموری که مورد علاقه یا موجب ترس اوست، بسیار زودتر، تحت تاثیر احساسات خویش قرار می گیرد، امّا سرد مزاج تر است. این ها تنها بخشی از تفاوت هایی است که پس از این خواهد آمد. (رجوع کنید به پرسش مربوط به تفاوت های زن و مرد.)

 نکته سوم: گاهی حکمی مربوط به طبیعت یک عنوان است که شامل غالب افراد می شود و گاه یک حکم مربوط به همۀ افراد زیر مجموعۀ خود است. حال اگر حکمی به جنس موجودات نسبت داده شود، مربوط به طبیعت و ذات آن موجودات است به طور کلی، نه تک تک آن ها به طور استثناء. وقتی گفته می شود بدن ((جنس مرد)) قوی تر از ((جنس زن)) است، این حکم مربوط به تک تک مردان نیست، بلکه بسیاری از زنان هستند که از حیث قدرت بدنی بر بسیاری از مردان برتری دارند،ولی طبیعت جنس مرد، قوی تر از جنس زن است.با توضیحی که گذشت معلوم می شود وجود ده ها و صدها زنی که قدرتی بیش از مردان دارند، حکم کلی ما را ابطال نمی کند، همچنان که اگر مردانی صاحب صدای زیر و نازک یا بدنی ظریف باشند، وجود آن ها، این حکم کلی را که صدای زنان زیرتر و نازک تر از مردان است، از بین نمی برد. از دیدگاه اسلام و با توجه به مجموعۀ آیات و روایات و فهم بزرگان دین، مرد از حیث قوۀ عقلانی به معنای اوّل و استدلال و تدبیر در امور زندگی و اقتصاد و سیاست بر جنس زن برتری دارد. دلایل این مدّعا عبارتند از:

 1. برداشت کلی از منابع دین و احادیث

2. مشاهدات ما دربارۀ مردان و زنان در طول تاریخ بشری و حیات عقلانی انسان بر حضور بیشتر مردان گواهی می دهد. این برتری اختصاص به برهه و زمان خاصی ندارد. حتّی در قرن بیستم و در جوامع غربی که تقریبا هیچ محدودیتی برای زنان در عرصه های مختلف قائل نیستند، برتری مردان مشاهده می شود. نگاهی به فهرست متفکران بشریت، فیزیکدان ها، شیمی دان ها، ریاضی دان ها، فلاسفه،سیاستمداران، مخترعین و مکتشفین و دیگران، این برداشت را تثبیت خواهد کرد. بنابراین، این فرضیه که برتری عقلی مردان به دلیل عدم وجود زمینه برای تحرک و فعالیت فکری زنان در طیّ تاریخ بوده، مردود است. (ر.ک: محمد رضا زیبایی نژاد و محمد تقی سبحانی: درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، ج 1، ص 73.)

روشن نیست که عقل محاسبه گر در مرد ذاتاً قوی تر است یا (در زمینۀ تفاوت های مختاف زن و مرد رجوع کنید به: محمد حکیمی و همکاران، کتاب زن، نیز بنگرید به پرسش تفاوت های زن و مرد در همین کتاب و منابع آن.) برتری عقلی و هوشی مرد بر زن ذاتی نیست و در بعضی رشته ها و علوم زنان برتری دارند. به هر حال بروز و ظهور تعقّل در کارها و سنجیدگی اعمال در مردان بیش تر است زیرا قوت احساسات و عواطف زنان به تصمیمات زن رنگ عاطفی می دهد.

شاید کلام معروف امام علی (ع) در نهج البلاغه اشاره به همین باشد:

و امّا نقصان عقلهنّ فشهادة امرأتین کشهادةِ الرّجلِ الواحد. نهج البلاغه، خطبه 80.)

و اما تفاوت عقلشان با مردان بدان جهت است که شهادت دو زن برابر با شهادت یک مرد است.

در مواردی مثل گواهی دادن بر حوادث که انسان بیش تر در معرض عواطف قرار دارد، زنان آسیب پذیرترند. در نتیجه نظرات و تصمیم ها یشان در داوری ها، حوادث روزگار و فراز و نشیب ها نسبت به مردان از عقلانیت کم تری برخوردار است.

در مورد این حدیث شریف و برخی روایات دیگر که اشعار یا دلالت بر نقص عقل زن دارند، برخی گفته اند که شاید کلام مولا (ع) اشاره به زنی خاص یعنی عایشه و جریان جنگ جمل باشد نه عموم زنان، بنابراین، قضیه خارجیه یا شخصیه است نه حقیقه. (عبدالله جوادی آملی:زن در آئینه جلال و جمال، صص 345 - 339) گاهی نیز در سند این گونه احادیث مناقشه شده است، اما به نظر می رسد برداشت بهتر همان است که گذشت. هیچ کدام از آیات و روایات ما به صراحت دلالت بر نقص عقل زنان ندارد و حدیث نهج البلاغه هم به موردی از موارد ظهور تعقل و آسیب پذیری زنان از جهت عواطف و شرایط مختلف اشاره دارد.

باید بین انتظاراتی که از زن و مرد داریم، مدارجی قائل شویم. (ر.ک.به: محمد تقی مصباح یزدی: پرسش ها و پاسخ ها، ج 5، صص 28 - 23؛ محمد رضا زیبایی نژاد و محمد تقی سبحانی: درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، ج 1، صص 74 - 70) غالب مردان نیز زمانی که تحت تاثیر عواطف شدیدی چون غم، شادی، غضب، شهوت و ترس قرار می گیرند، قدرت تفکر، دوراندیشی و داوری صحیح را از دست می دهند.

تمام سخن این است که دست آفرینش، برای مکمل بودن دو جنس زن و مرد تفاوت هایی در خلقت ایجاد کرده است. همان گونه که ضعیف بودن عاطفی مرد امری مسلم است و نقصی برای مرد یا کمالی برای زن به حساب نمی آید، ضعیف بودن عقلی زن نیز، نقصی برای او و کمالی برای مرد شمرده نمی شود. خالق حکیم، مرد را برای غرصی خاص آفریده است و اندام مناسب، و قدرت و صدای لازم و عقل متناسب با آن را در اختیار او قرار داده است، به همین ترتیب زن را نیز برای غرضی آفریده است واندام مناسب، روحیه، صدا، عاطفه و سایر خصوصیات لازم را به او عطا فرموده است. این گونه است که هیچ کدام از این ویژگی ها نقص شمرده نمی شود، بلکه می توان در آن ها نهایت تناسب را دید.

آن چه در اسلام ارزش است، عقل به معنای دوم، تقوا، قرب الهی و کمالات معنوی و روحی است که همه به روح انسانی و قابلیت آن باز می گردد و از این حیث، زن ومرد همانند هستند قرآن به صراحت می فرماید:

إنَّ أکرَمَکُم عِندَ اللهِ أَتقیکُم. (حجرات (49): 13.)

هرکس با تقواتر باشد، در درگاه ما مقرّب تر است.

در جهان آخرت و روز بازپسین، اصالت، اهمیت و ارزش اساسی به تقوا، عمل صالح و نیت پاک و خالص است. در آن عالم نمی گویند هرکه عقل معاش بیش تری دارد یا استدلال مدیریت قوی تری دارد، وارد بهشت شود و در جوار الاهی مسکن گزیند، چنان که نمی گویند هرکس عاطفه و رقّت قلب بیش تری دارد، وارد جنّت شود.

با توجه به این که هدف از خلقت انسان نزدیکی هر چه بیش تر به کمال مطلق است، تمام فضائل و رذایل کمالات و نقایص بشر، در قیاس با آن هدف معنا پیدا می کند. بنابراین، بندۀ مسلمان به خلقت الاهی خرده نمی گیرد و در تقسیم مواهب و نعمت ها عدل الاهی را فراموش نمی کند. مرد و زن در کنار یکدیگر با استفاده از مجموع امکاناتی که در اختیار آن ها قرار گرفته، در میدان خیرات و کمالات سبقت می گیرند و یقین دارند که پروردگار عالم و عادل، در مقام پاداش و جزا، مانند مقام نعمات و عطایا ذره ای ظلم نخواهد کرد و با توجه به استعدادات و شرایط هر فرد و قشر و صنفی، به حساب اعمال انسان ها رسیدگی می کند.

به این ترتیب می بینیم آن چه پیرامون برخی نقل های مذهبی گفته شده است، چندان مورد قبول نیست و مسأله را به صورت ریشه ای حل نخواهد کرد. (ر.ک: محمد رضا زیبایی نژاد و محمد تقی سبحانی: درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، ج 1، صص 70 - 77؛ عبدالله جوادی آملی: زن در آئینه جلال و جمال، صص 345 - 339)