با توجه به اينكه فقه به ظواهر اعمال اكتفا مي كند تا جايي كه پذيرش اسلام از روي اجبار و اكراه مي پذيرد، آيا جامعه فقهي لزوماً جامعه اي ديني و اسلام فقهي يك اسلام واقعي است؟

 نويسنده مقاله فقه در ترازو معتقد است:
علم فقه متكفل اعمال ظاهري يا ظاهر اعمال است؛ خواه در عبادت، خواه در معاملات؛ يعني در عرصه اعمال عبادي فردي و معاملات و روابط اجتماعي سخن فقه از حد ظواهر در نمي گذرد و فقه علي الاصول به بيش از ظاهر نظر ندارد .
براي پاسخ به اين ادعا بايد به دو پرسش پاسخ گوييم:
1.آيا فقه فقط به اعمال ظاهري نظر دارد؟ آيا گستره فقه، شامل اعمال باطني نمي شود ؟
2.آيا جامعه فقهي لزوماً جامعه اي غير ديني است؟
پاسخ به پرسش نخست :
1.در اينكه فقه فقط به اعمال ظاهري نظر ندارد شكي نيست؛ زيرا بخش مهمي از فقه به مباحث نيت اختصاص دارد. به تغبير مرحوم محمد تقي اصفهاني(ره)،« اگر فقه را به اعمال جوارح مختص كنيم، بسياري ازمباحث فقهي از جمله مباحث نيت و... از دايره فقه خارج مي شود».بلكه شرط صحت اعمال عبادي و برخي از اعمال معاملاتي، نيت و قصد قربت است.
2. حكم راندن براساس ظاهر و توجه به ظاهر اعمال انسان ها، با در نظر گرفتن اقتضائات اجتماعي آن اعمال، بخش مهمي از فقه است؛ زيرا انسان ها با نيت و درون افراد سر و كار ندارند؛ به همين دليل يا بايد روابط اجتماعي و فردي انسان ها بدون حكم رها شوند يا براساس ظواهر آنها حكم صادر شود .
3. مؤلف مقاله مذكور با بيان اين ويژگي يعني ظاهر بيني فقه و ويژگي پيشين (دنيوي بودن فقه) در صدد است فقه را در مقابل عرفان قرار دهد . به اين معنا كه ظاهر بيني فقه را نقض ، و باطن بيني عرفان را كمال معرفي كند؛ در حالي كه علوم با يكديگر تقابلي ندارند؛ بلكه مكمل يكديگرند. به تعبير فيض كاشاني در المحجةالبيضاء، «فقه مقربات و مبعدات و طاعات و معصيت ها را مي شناساند و مقدمه سلوك و تخلق به اخلاق الله و شرط تقرب به خداوند و فتح ابواب ملكوت را فراهم مي سازد». عارفان حقيقي (نه جهله از صوفيه) با بيان تثليت شريعت، طريقت و حقيقت خواسته اند مردم را به اجراي احكام فقهي تا پايان حيات دنيايي فراخوانند و آن را مقدمه رسيدن به حقيقت معرفي كنند . افزون برآن هر دانشي، از موضوع هدف، روش و مسائل خاصي تشكيل شده است. اگر به فرض، موضوع فقه اعمال ظاهري، و موضوع عرفان، اعمال باطني انسان ها باشد، نقص و كمال اين علوم شمرده نمي شوند؛ بلكه كمال و جامعيت دين را مي رساند كه به زواياي گوناگون انسان پرداخته است.
پاسخ به پرسش دوم :
(آيا جامعه فقهي لزوماً جامعه اي غير ديني است؟ )
نويسنده مقاله، مكرر مي گويد :«جامعه فقهي، لزوماً جامعه ديني نيست». پرسش ما اين است كه آيا حذف فقه از جامعه و انكار ضرورت هاي فقهي كه در مقاله فقه درترازو و كتاب بسط تجربه نبوي برآن اصرار مي ورزد، جامعه را ديني مي كند .آيا صرف خواندن و بي اهميت دانستن فقه و اينكه بگوييم شارع، درباره بيان احكام فقهي، قصد جدي نداشته است، شرعي بودن حكومت را تضمين مي كند؟ البته فقه، شرط كافي براي جامعه ديني كمال يافته نيست و به اخلاق و عقايد و ساير ابعاد دين نيازمند است؛ ولي شرط لازم براي دينداري دينداران و جامعه ديني است، زيرا توجه فقه به ظواهر، از اصولي چون اصل طهارت، حليت، برائت و مانند اينها برگرفته شده است. همه اين اصول، از آيات و روايات استنباط و استخراج شده است.حال اگر دكتر سروش اعتراضي دارد، با صراحت و شفافيت به روايات پيشوايان دين، معترض شود كه آينده چنين خواهد كرد.
در واقع دغدغه نويسنده مقاله اين نيست كه چرا در جامعه ديني تنها به فقه تكيه مي شود و يا از كلام و اخلاق ديني بهره كافي برده نمي شود تأسف او در اين است كه چرا حقوق بشر و حكومت ديني، مستقل از فقه و متون ديني در جامعه پا نگرفته است؛ زيرا وي در مقاله تحليل مفهوم حكومت ديني، دنيا را در مقابل دين قرار مي دهد و حكومت را مجموعه اي از ارزش ها و روش ها معرفي مي كند. او تصريح مي كند كه ارزش ها و روش ها ذاتاً غير ديني است پس حكومت سر تا پا دنيوي است، نه ديني .در نهايت مي گويد:
  طرحي كه از حكومت ديني داده ام، طرحي است كه بسياري از حكومت ها آن را دنبال مي كنند، خصوصاً پيشرفته و توسعه يافته تر.