سیده اعظم حسینی -

یکی از اتهاماتی که همواره وهابیون بر علیه عقاید شیعیان مطرح کرده اند، مسئله توسل می باشد.به طوری که حتی شیعیان را به خاطر این عقیده رافضی می نامند و آنها را به شرک درتوحید متهم می سازند.از سوی دیگر شیعیان، آیات و روایاتی را به عنوان جواز مشروعیت توسل بر می شمرند. مسئله این است که آیا قرآن کریم توسل را جایز می داند؟

معنای لغوی توسل

 توسل در لغت به معناي تمسک جستن به وسيله‌اي براي نيل به مقصود است. خداوند در آیه 35 سوره مائده می فرماید:

 یا ایها الذین امنوا الله وابتغوا الیه الوسیله و جاهدوا فی سبیله لعلکم تفلحون.

 ای کسانی که ایمان آورده اید،از خدا پروا کنید،وبرای رسیدن به او وسیله ای فراهم آورید (توسل جویید) و در راهش جهاد کنید،باشد که رستگار شوید.              

در زبان عرب،برای لفظ "وسیله"سه کاربرد ذکر شده است:

1-مقام و منزلت:چنان که پیامبر (ص)فرمود:برای من از خدا وسیله بخواهید.

2-راهیابی به درگاه الهی

3-به دست آوردن اسباب تقرب به خداوند

مراد از وسیله در این آیه،معنای سوم است،چرا که قرآن پس از امر به فراهم آوردن وسیله،فرمان جهاد می دهد که سبب تقرب و وسیله برای راهیابی به درگاه خدا است.

در واقع این آیه،یک اصل کلی را که خرد نیز بر آن حکم می کند،یاد آور شده است.به گواهی آیات نورانی قرآن ،نظام آفرینش بر محور علت ها و معلول ها یا اسباب و مسببات می گردد و پدیده ها بر روی هم اثر می گذارند. خداوند بزرگ براي اعطاي فيض خويش، مجاري و اسبابي را قرار داده است و فيض خود را تنها از طريق این مجاري و اسباب اعطا مي‌کند«ابی الله ان يجري الامور الا باسبابها».

زندگى بشرنیز بر اساس بهره‏ گيرى از وسائل و اسباب طبيعى استوار است كه هر يك آثار ويژه خود را دارند. همه ما هنگام تشنگى آب مى‏نوشيم، و هنگام گرسنگى غذا مى‏خوريم. چه، رفع نياز توسط وسائل طبيعى، به شرط آنكه براى آنها «استقلال در تاثير» قائل نشويم، عين توحيد است.

این اصل و ضابطه بر امور معنوی نیز حاکم است.به این ترتیب که فیض الهی هدایت غالبا به طور مستقیم از خدا به انسان نمی رسد،بلکه راهنمایی خدا با ایجاد فطرت وآفرینش، عقل و خرد، پیامبران و رسولان صورت می پذیرد. قرآن كريم دررابطه با اسباب غير طبيعى كه بشر جز از طريق وحى راهى به شناخت آنها ندارد،ما را به بهره گرفتن از وسائل معنوى دعوت كرده و يكى از طرق آن را جهاد در راه خدا ذكر کرده‏ است .هرگاه در كتاب و سنت چيزى به عنوان وسيله معرفى شده باشد، تمسك به آن همان حكمى را دارد كه در توسل به امور طبيعى جارى است.  قرآن مجيد به كسانى كه بر خويشتن ستم كرده‏اند (گنهكاران) فرمان مى‏دهد سراغ پيامبر روند و در آنجا هم خود طلب مغفرت كنند، و هم پيامبربراى آنان طلب آمرزش كند ونوید می بخشد كه: در اين موقع خدا را توبه پذير و رحيم خواهند يافت، چنانكه مى‏فرمايد:(ولو انهم اذ ظلموا انفسهم جاؤوك فاستغفرو الله و استغفر لهم الرسول لوجدوا الله توابا رحيما) (نساء / 64). در آيه ديگر، منافقان را نكوهش مى‏كند كه چرا هرگاه به آنان گفته شود سراغ پيامبر بروند تا درباره آنان از خداوند طلب آمرزش كند، سرپيچى مى‏كنند؟! چنانكه مى‏فرمايد: (و اذا قيل لهم تعالوا يستغفر لكم رسول الله لووا رؤوسهم و رايتهم يصدون هم مستكبرون) .منافقون / 5

توسل در میان امت های پیشین

از برخى از آيات بر مى‏آيد كه در امتهاى پيشين نيز چنين سيره‏اى جريان داشته است. فى المثل، به صريح قرآن، فرزندان يعقوب عليه السلام از پدر خواستند بابت گناهانشان از خدا براى آنان طلب آمرزش كند و يعقوب نيز درخواست آنان را پذيرفت و وعده استغفار داد: (يا ابانا استغفر لنا ذنوبنا انا كنا خاطئين قال سوف استغفر لكم ربي انه هو الغفور الرحيم). يوسف / 97 و 98

شبهه نفی توسل در قرآن

گاه برای بیان ممنوعیت توسل، به آیاتی از قرآن استناد می شود،از جمله آیات 56 و 57 سورۀ اسراء و آیۀ 5 سورۀ حمد،با این استدلال که در این آیات توسل به غیر خدا منع و نکوهش شده است. درپاسخ به این مسئله بايد گفت که:

دو آیۀ نخست دربارۀ نفی الوهیت معبودهای مشرکان است و هیچ­گونه ارتباطی به مسئله توسل به امور مقدّس به منظور تقرب به درگاه الهی ندارد. همچنین آیۀ 5 سوره حمد درصدد نفی کمک خواستن از غیر خدا با اعتقاد به استقلال آنها است، نه نفی استعانت از خداوند با وسایل و وسایط، همچنانکه در قرآن کریم یاری جستن از نماز و امور دیگر نیز مطرح شده است. يکي از اصول مسلم اسلامي، «توحيد ربوبي» است. توحيد در ربوبيت به اين معناست که «تنها خداوند، مالک حقيقي عالم هستي است و تدبير همه موجودات عالم را بر عهده دارد و مي‌تواند به صورت مستقل و بدون نياز به همکاري يا اذن و اجازه موجود ديگر، در امور هستي تصرف کند و اگر يکي از مخلوقات او، به تدبير و تنظيم امور موجود ديگري دست مي‌زند، اين عمل او وابسته به اذن و اراده و قدرت خداوند وغير مستقل است». با توجه به اين نکته بايد گفت که تمسک به اولياي الهي، هرگز به معناي اعتقاد به استقلال آنان از خداوند در تأثير گذاري و برآمدن حاجات نيست، بلکه توسل به اولياي الهي، همراه با اين اعتقاد است که تنها خداوند مستقل از غير و بي‌نياز ازغيراست، اوست که در عالم هستي تأثير مي‌گذارد و غير از او، تأثير گذاري همه اسباب و وسايل تحت قدرت و اراده و خواست خداوند و متکي به آن می باشد.. بنا براين توسل به اولياي الهي در حقيقت توجه به خداوند است، زيرا احترام و عزت اين اشخاص نزد ما نيز تنها به اين خاطر است که آنها از مقربان در درگاه خداوند بوده‌ و در راه او گام برداشته‌اند.بنابراين در آموزه توسل به هيچ وجه به افرادي که به آنها توسل مي‌شود نگاه استقلالي صورت نمي‌گيرد. پس كسانى كه « توسل » را به معنى شرك تفسير مى‏كنند، حرفشان تنها درصورتى صحيح است كه براى ابزار و وسائط موجود، «اصالت و استقلال‏» در نظر گرفته شود، و گرنه چنانچه آنها وسايلى باشند كه به مشيت و اذن الهى، انسان را به نتيجه می رسانند، خروجی از مسير توحيد صورت نمی گیرد.

راه های توسل

اما این که چه چیز سبب نزدیکی به خدا،آمرزش،یا برآوردن نیازهای معنوی می گردد،روشن نیست و باید آن را خود شارع معین کند.هم چنان که نماز و روزه، احسان به يتيم، دستگيري از مستمندان، خدمت به خلق خدا و مانند آن، وسيله تقرب به خداوند هستند.انسان در پرتو اين اعمال، حقيقت بندگى را مى‏يابد و در نتيجه به خدا نزديك مى‏شود. بنابراين وسيله در آيه فوق معناي بسيار وسيعي دارد و هر كار و هر چيزي را كه باعث نزديک شدن به پيشگاه مقدس پروردگار مي شود، شامل مي‌گردد. وسايل تقرب به درگاه الهی ، منحصر به امورعبادى نيست، بلكه در كتاب و سنت‏ يك رشته وسايل همچون توسل به اسما و صفات حسناى الهى معرفى شده كه توسل به آنها استجابت دعا را به دنبال دارد، چنانكه مى‏فرمايد: (ولله الاسماء الحسنى فادعوه بها) (اعراف / 180) اسماء حسنى مخصوص خداوند است، پس خداوند را به وسيله آنها بخوانيد.

منابع:

1-توسل وتبرک،برگرفته از آثار آیت الله جعفر سبحانی ، جمعی از محققان،کانون اندیشه جوان

2-  دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، چاپ اوّل، 1380، ج 8 صفحه، 539. 

3-تفسیر نمونه                      

 برای مطالعه بیشتر رجوع شود به

http://www.hawzah.net/per/a/do.asp?a=AHJ1.HTM

http://www.hawzah.net/Hawzah/QandAs/QandAs.aspx?id=55834

http://golchin.blogsky.com/

http://www.tebyan-hamedan.ir/islam/archives/post_12.php

http://salaf.blogfa.com/post-57.aspx