با استعانت از خداوند متعال، وزارت علوم، تحقيقات و فناوري جمهوري اسلامي ايران با مشاركت سازمان هاي پژوهشي و علمي داخلي و بين المللي، به منظور انتخاب و معرفي تحقيقات علمي برتر و تقدير از انديشمندان و پژوهشگران برجسته، چهارمين جشنواره بين المللي فارابي ويژه تحقيقات علوم انساني و اسلامي برگزار مي كند؛

ازتمامي پژوهشگران دعوت مي شود براي اطلاع از شرايط و نحوه ثبت نام و شركت در جشنواره و دريافت فرم مربوط، به نشاني پايگاه اينترنتي جشنواره www.farabiaward.ir مراجعه كنند و يا با تلفن هاي دبيرخانه 22767487 و 22767485  تماس حاصل فرمايند .
مهلت ارسال آثار :پايان ارديبهشت ماه 1389
نشاني دبيرخانه : تهران ،خيابان پاسداران ،خيابان شهيد مؤمن نژاد (گلستان يكم) ،شماره 124،پژوهشكده مطالعات فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم ،تحقيقات و فناوري ،دبيرخانه جشنواره بين المللي فارابي

آيا توسل، همان خواندن غير خداست كه در آيات قرآن حرام شمرده شده است؟
در توضيح اين پرسش، برخي عنوان مي دارند كه آيات بسياري از قرآن، گواهي مي دهند كه مسلمان نبايد غير خدا را بخواند ؛ اينان اين دو آيه را به گواهي مي گيرند :
فلا تدعوا مع الله أخذ
پس هيچ كس را با خدا مخوانيد
ان الذين تدعون من دون الله عباد امثالكم
در حقيقت كساني را كه به جاي خدا مي خوانيد، بندگاني امثال شما هستند.
بي پايه ترين اشكال در توسل، همين اشكال است كه متأسفانه مخالفان، ناجوانمردانه به آن تمسك مي جويند. چرا كه اين آيات، درباره مشركاني است كه بت هاي خود را اله و مدبر مي دانند ، نه مسلماناني كه پيامبر را بنده خدا و فريادگر توحيد مي خوانند. بنابراين هدف از نفي خواندن غير خدا همراه با خدا يا بدون خدا، خواندن هاي همراه با عبادت و پرستش است كه از اعتقاد به الوهيت خوانده شده سرچشمه مي گيرد.
در كتاب هاي مخالفان توسل، آياتي كه درباره توسل، آياتي كه درباره توسل مشركان به خدايان دروغين وارد شده، در يك جا گرد آمده و همه بر مسلمانان متوسل به ارواح مقدس تطبيق داده شده است . در حالي كه اين آيات از دو نظر خارج از بحث است :
1.درباره مشركان است، نه يكتا پرستان ؛
2.به دليل اعتقاد مشركان به ربوبيت بتان، خواندن و خضوع آنان رنگ عبادت داشته است ؛ در حالي كه مسلمانان به سبب پاكي اعتقادشان، خضوعشان نوعي تكريم و توسل به سببي است كه خداوند معين كرده است.
در زير بخشي از اين آيات را كه مخالفان در نوشته ها و سخنراني هاي خود بر آن تكيه مي كنند ، بيان مي كنيم تا روشن شود چگونه اين  عده آسمان و ريسمان را به هم بافته و به تحريف موضوعي آيات پرداخته و آيه هاي مشركان را بر كار مسلمانان تطبيق مي كنند :
و الذين يدعون من دونه لايستجيبون لهم بشيء
و كساني كه [مشركان] جز او مي خوانند، هيچ جوابي به آنان نمي دهند.
و الذين تدعون من دونه لايستطيعون نصركم و لا انفسهم ينصرون
و كساني كه به جاي او مي خوانيد نمي توانند شما را ياري كنند و نه خويشتن را ياري دهند.
ان الذين تدعون من دون الله عباد امثالكم
در حقيقت، كساني را كه به جاي خدا مي خوانيد بندگاني امثال شما هستند
و الذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير
و كساني را كه به جز او مي خوانيد ، مالك پوست هسته خرمايي [هم] نيستند.
قل اتدعوا من دون الله ما لاينفعنا و لايضرنا
بگو آيا به جاي خدا چيزي را بخوانيم كه نه سودي به ما مي رساند و نه زباني.
و لا تدع من دون الله ما لا ينفعك و لايضرك
به جاي خدا، چيزي را كه سود و زياني به تو نمي رساند ، مخوان
اين آيات، كوچكترين ارتباطي با توسل در اسلام ندارد و اين، با نگاهي هر چند مختصر به تفاسير و شأن نزول آيات دريافته مي شود. آيات، مربوط به بت پرستان است كه معتقد بودند عزت و ذلت، نفع و ضرر در دست خدايان دروغين شان است، و نصرت و پيروزي در جنگ از آن آنان است. از اين جهت آن ها را عبادت مي كردند تا از اين مزايا بهره مند شوند. در حالي كه متوسلان مسلمان، فرسنگ ها از اين عقيده دورند و هر گونه نفع و ضرر، و پيروزي و شكست را از آن خدا مي دانند، و هرگز خضوع آنان ناشي از اعتقاد به الوهيت معصومان نيست ؛ بلكه از اين نظر است كه آنان بندگان ممتاز خدا هستند و خداوند به آنان در اثر بندگي خالصانه شان، مقام و منزلتي ويژه بخشيد است. چنان كه درباره موسي(ع) مي فرمايد : و كان عندالله وجيها
و درباره مسيح (ع) مي گويد : وجيها في الدنيا و الاخرة
اين وجاهت، عطيه اي الهي است كه نتيجه آن، منزلت و تقرب نبي الهي است .

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی کانون اندیشه جوان سومین جلسه حلقه ی قول و غزل با حضور "عبدالجبار کاکایی"، "اسماعیل امینی" و "سید اکبر میرجعفری" و با موضوع نقد و بررسی کتاب "رجزمویه " اثر "امید مهدی نژاد" روز شنبه 15 اسفند در کانون اندیشه جوان با حضور علاقه مندان  برگزار گردید.

در ابتدای  جلسه عبدالجبار کاکایی به علت مناسب بودن نام این کتاب با محتوای آن، به شاعرش تبریک گفت و رجزمویه را به عنوان یک ترکیب پارادوکسیکال که دارای نوعی تنافر در متن و تفکر  است، نامی مناسب برای حرف‌های موجود در آن دانست.

کاکایی گفت:‌ شاعر این کتاب منتقد از وضع موجود جهان است که چاره‌ای نیز برای بهبود این اوضاع نمی‌یابد و معتقد بر آن عقیده همه‌گیر است که نسخه‌ای روشن و واقع‌گرایانه برای آن وجود ندارد. اگر بخواهیم این سبک از شعر را در شاعران دهه 60 جستجو کنیم می‌توانیم به نتایجی قابل تأمل دست یابیم. مهدی نژاد و جوانان هم‌دوره او از جمله شاعرانی هستند که دانش و دریافت بالاتری نسبت به جوانان دهه 60 دارند، به‌طور مثال اگر بخواهیم امید را با سلمان هراتی جوان قیاس کنیم، می‌توانیم بگوییم که به لحاظ مطالعات علمی و امکانات موجود، امید در سطح بالاتری قرار دارد.
کاکایی در بخشی جداگانه ویژگی‌هایی برای ادبیات دهه 60 برشمرد: از جمله این ویژگی‌ها "لحن خطابی" و پیامبرگونه‌ای است که این شعر با خود دارد. او دیگر ویژگی شعر دهه 60 را "ترسیم فضای مطلقاً سفید یا مطلقاً سیاه" دانست و نام ادبیات آرمانی و ایدئولوژیک را برای آن مناسب دانست.
کاکایی گفت: "صمیمیت و محبت موجود در شعر دهه 60 حماسی و آرمانی است و نه تغزلی" و "نوعی تلاش برای مدیریت فرهنگی جهان که برگرفته از ادبیات رهبران سیاسی" بوده، در آن مشهود است. از دیگر ویژگی‌های ادبیات این دوره نفرت از تجدد و نمادهای زندگی در محیط‌های شهری است.

کاکایی از شاخصه‌ها و بسآمدهای شعر دهه 60 را غبطه خوردن شاعر و حسرت از عقب ماندن بر حال شهیدانی را دانست که در راه خدا کشته شده‌اند. او ادامه این بسآمد را در سال‌های بعد از دهه 60 به شکل دیگری تعبیر کرده و در این خصوص گفت: شاعران پس از این دهه در شعر خود به یأس رسیدند آنها  به هم‌باوران دیروز خود که دلمردگان امروز بودند، اتهام نفاق، دروغ و ریا می‌بستند و آنان را به این اوصاف نهیب می‌زدند، این ادبیات یأس‌آمیز پس از دهه 60 فراگیر نبود و در سایه شعر دهه 70 و 80 گم شد.
کاکایی به غزلی از غزل‌های امید مهدی نژاد اشاره کرد که نقطه غلیظ بنیادگرایی و سیاه یا سفید بودن جهان در آن مشهود است:
پیغمبران فصّ سلیمانی فرنگ!
آموزه هزاره تان جنگ بود و جنگ
انجیلیان رومی تلمود در بغل!
بر خوان شام آخرتان خمر و خون و بنگ!
از وادی کدام شبِ کفر می رسید؟
با صد کرور لوحه مغلوط تان به چنگ
از دور بعد رستم ما نیز می رسد
هرکول های کوکی! هان، اندکی درنگ!
نخجیرگاه شرقی تان گور می شود
فرعون های فربه! تیمورهای لنگ!
این دیو را به کشتن ما گرم کرده اند
ما بندگان منگِ خدایان هفت رنگ
خوابیم و پنجه بر رخ مهتاب می کشد
گیرم عبث به ناخن پولاد این پلنگ
پیران مان نشسته به امید و کودکان
در جنگ نابرابر آیینه اند و سنگ
کو کاوه ای که بیرق توفان علم کند
اسکندرانه در شب ضحّاکی فرنگ
شاعر لمیده است و غزل ساز می کند
در وصف خط وخال ظریفان شوخ و شنگ
کار از قلم نمی رود، آری، نمی رود
حالی تو غیرتی کن، معشوق من! تفنگ
کاکایی درباره این شعر گفت:‌ این شعر به مثابه بیانیه‌ای است که در آن گفته می‌شود، تمدن‌ها با یکدیگر گفتگویی نداشته و راهی جز مبارزه و جنگ باقی نمانده است، این شاعر معشوقی جز تفنگ را در این شعر نمی‌شناسد که می‌توان گفت این همان ادامه وی‍ژگی غزل‌های شعر دهه 60 و بعد از آن است که شاعران را به نوعی یأس کشانده است.
کاکایی نکته دیگری را درباره شعرهای موجود در این کتاب مطرح کرد، او یکی از ویژگی‌های شعر امروز را اشتیاق به مهدویت و واگذاری جهان به صاحب عصر دانست، که این ویژگی در شاعران دهه 60 به شکل دیگری بروز می‌کرد: شاعران دهه 60 بسیار آرمان‌خواه بوده و در شعر خود نیز می‌خواستند جهان را به دست خودشان اداره کنند، درحالی که بعد از آن درپی اداره جهان به دست موعودی هستند که به‌سامان شدن همه امور در دست اوست. او در این زمینه به شعری از مهدی نژاد با مطلع "کو کاوه‌ای که بیرق طوفان علم کند..." اشاره کرد. کاکایی این نگاه به مهدویت را نگاه امیدوارانه‌ای ندانست و گفت: این نگاه به مسأله مهدویت نگاهی از سر استیصال است که بیشتر برای بیان مشکلات اجتماعی، از آن استفاده می‌شود.
از دیگر موضوعاتی که عبدالجبار کاکایی درباره این کتاب ذکر کرد بیان دیدگاهی تبلیغی و ایدئولوژیک بود، او در این باره گفت: در این کتاب نوعی نگاه اتهام‌آمیز به شهروندان و زندگی فردی و نگرانی از عدم التزام مردم به زندگی شریعت‌مدارانه دیده می‌شود و در عین حال شاعر از احساس تنافری بین زندگی طبیعی و آرمان‌خواهانه سخن می‌گوید.
کاکایی وجود دانش دینی در جای‌جای این کتاب را قابل توجه خواند و گفت: کتاب رجزمویه را نمی‌توان در حوزه تکنیک و زبان خاص شاعرانه مورد ارزیابی قرار داد، شاعر به تسلطی در زبان رسیده است که از آن در جهت محتوا بهره می‌برد، کما اینکه خود شاعر نیز در این باره ادعایی ندارد، بنابر همین موضوع، من بیشتر به نقد نگاه شاعر پرداختم.

طنز در "رجزمویه"
اسماعیل امینی دیگر کارشناس جلسه نقد کتاب "رجزمویه" بود که از منظری دیگر به این کتاب نظر افکند، امینی استفاده از زبان "طنز" را در اشعار این کتاب زبانی غالب دانست و گفت:‌ پارادوکسیکال بودن نام این کتاب که از ترکیب دو واژه "رجز" و "مویه" تشکیل شده، گویای این مفهوم است که در اشعار آن قرار است با گونه‌ای از طنز مواجه شویم.
امینی گفت: مهدی نژاد در این کتاب، طنز را در نسبت به جهان، انسان و هستی به‌کار برده است. او درباره جایگاه طنز در ایران گفت: طنز در سرزمین ما در مقابل "جد" قرار قرار گرفته است، درحالی که خود طنز، جدی است و درواقع این فکاهه است که در مقابل جد قرار می‌گیرد. امینی جدی‌ترین گونه از سخن را سخنی دانست که در آن رگه‌ای از طنز وجود داشته باشد.
طنز رو کردن دست فریب است.
امینی طنز را در مقابل فریب قرار می‌دهد و درباره آن می‌گوید: هرجا طنزی وجود دارد، این طنز درحال رو کردن دست یک فریب است. ادبیات رسمی می‌خواهد بگوید، آنچه هست، همانیست که مطلوب است! و طنزپرداز دست این ادبیات را رو کرده و فاصله میان آنچه مطلوب ادعا می شود و آنچه واقعاً باید باشد را به رخ می‌کشد. او این مسأله را به اشعار موجود در کتاب رجزمویه، پیوند داده و گفت: در این کتاب نیز شاعر، تصویری از وضعیت مطلوب را در ذهن دارد.
"حماسه وارونه" در رجزمویه
امینی باب مبحث مهم دیگری را در این بینش، گشود و آن بیان چگونگی این نوع طنز است. او از این نوع طنز با عنوان "حماسه وارونه" یا "حماسه مضحک" نام برد و گفت: طنزی که از این دست است، می‌تواند نام حماسه وارونه یا مضحک را با خود داشته باشد، چراکه صورت و ظاهر آن مانند حماسه است اما محتوایش کاریکاتوری و نمایشی است. این موضوع در زبان شعر نیز رخ می‌نماید؛ شاعر ظاهراً درحال مبارزه طلبیدن است، اما این تنها حرف و رجز است و کارکرد مبارزه را ندارد. محمدکاظم کاظمی در اشعار خود از حماسه وارونه بسیار بهره می‌برد.
آرزوی پاک ماندن حاکمیت‌ها
امینی درباره این مطلب که چرا گریزگاه شاعر از آنچه نامطلوب است، مهدویت و امامت بوده، گفت:‌ در تربیت شیعی، موضوع امامت در اصول دین مطرح شده که هم آرزوی حاکمیت امامان را در خود دارد و هم آرزوی پاک ماندن حاکمیت‌ها را بیان می‌کند و شاعر در همه‌جا وضعیت را در قیاس با "عصمت" می‌سنجد.
اسماعیل امینی درباره نوع دیدگاه و نگرش شاعر در این کتاب گفت:‌ رجزمویه، در خود، نوعی اندوه نسبت به فرصت‌ها و امکانات یا شرایطی دارد که آرمان‌ها می‌توانست در سایه آن تحقق یابد، اما کسی قدر آن را ندانسته است. این نگرانی‌ها نسبت به از دست دادن فرصت‌ها به جای آنکه با یأس یا پرخاشگری مطرح شود، همراه با یک پوزخند تلخ، بیان شده است. شاعر پی برده که بیشتر از آنچه در ظاهر اتفاق می‌افتد، چیزهای دیگری وجود دارد که باید از آن مطلع بود.
به رخ نکشیدن توانمندی‌های شاعر در عرصه سخنوری در این کتاب، از دیگر نکاتی بود که امینی به آن اشاره کرد: در این مجموعه هیچ‌جا شاعر به دنبال نمایش سخنوری و توانمندی‌ در شعر نیست و این موضوع به نفع اندیشه در شعر، کنار رفته است. اما در حوزه اندیشه، نمایش تفکر فلسفی به چشم آمده و نشان می‌دهد که شاعر اهل سواد و مطالعه است.
امینی درباره بینش شاعر درباره ظواهر دینی گفت:‌ این ویژگی همیشه همراه اهل دیانت بوده است که به ظواهر و صورت‌ها خرسندند و این ویژگی شعر دهه 60 نیست. در این بینش، حداکثر همت آن است که در صورت تغییر ایجاد کند و این موضوع جو غالب را تشکیل می‌دهد و به این مسأله بیشتر توجه می‌شود تا مبانی دین. معیار دین این نبوده است که شخص متدین، صادق، خداترس، امانتدار و... باشد.
گسستی میان زمینی‌ها و آسمانی‌ها نیست
امینی به موضوع مهم دیگری در پایان سخنان خود اشاره کرد و گفت: جدایی جزمی که میان معنویت و مادیت، زندگی در جهان و پس از جهان، زمین و آسمان و... وجود داشته است، گاه منتقدان و شاعران را به اشتباه انداخته تا آنجا که بر این گمان رفته‌اند که واقعاً این جدایی وجود دارد، شاعر مجموعه رجزمویه با هوشمندی متوجه این مطلب شده است که در جنس عالی و مرغوب و متعالی، چنین جدایی و گسستی وجود ندارد.

سبک‌های ادبی؛ از قرن به دهه
سید اکبر میرجعفری مهمان دیگر این جلسه بود که درخصوص کتاب رجزمویه، به نقد و نظر پرداخت. او ابتدا بدین نکته اساسی اشاره کرد که: در هر دوره‌ای از تاریخ ادبیات سنت‌هایی ادبی وجود داشته‌اند و شاعران هر دوره با پذیرفتن آن سنت‌ها به سرودن شعر پرداخته و به آن وفادار بودند، حال آنکه در دوره ما این سنت‌ها مجال تثبیت ندارند. او ادامه داد:‌ هر دوره ادبی در گذشته در سبک‌‌های مختلف قابل بررسی بوده و در طی یکی دو قرن ادامه می‌یافت و اینک دیگر باید این سنت‌‌های ادبی را دهه‌ای بررسی کرد.
میرجعفری درباره سنت ادبی کتاب مورد نقد گفت: اشعار این کتاب در همان سنت ادبی دهه 60 بوده و ارجاع به همان فضا دارد، سئوال اصلی آنجاست که چطور این کتاب در این دهه نشو نما یافته است؟ باید گفت که درواقع اشعار این کتاب منطبق با فضای دهه 60 است.
استادانی که از شیوه خود برگشته‌اند
میرجعفری درباره شعر آرمان‌گرا که فضای اصلی کتاب را از آن خود کرده است، گفت: بسیاری از کسانی که شعر آرمان‌گرا می‌گفتند، دیگر در آن حال و هوا نمی‌سرایند، اما آن شاعران اتمسفری را به وجود آوردند که هنوز هم کسانی مانند امید مهدی نژاد به دنبال آن فضا هستند، اگرچه استادانشان از آن شیوه برگشته باشند
پرسش دیگری که میرجعفری مطرح کرد این بود که آیا در روزگار ما امکان خلق چنین آثاری وجود دارد؟ او گفت: اولین پاسخ این است که آری! چراکه این کتاب به چاپ رسیده است. اما بخش دیگر این است که این شعر کارکردی را که در دهه 60 داشته، ندارد؛ چراکه نوع نگاه‌ها و زندگی‌ها دگرگون شده است. وجود آثاری متأثر از "علی معلم" و "یوسفعلی میرشکاک" در کتاب رجزمویه‌ها نشان‌گر این است که این اشعار -همانطور که شاعرش معترف است- جامانده‌ای از دهه 60 است.
مهدی نژاد؛ شاعر تک بیت‌ها
میرجعفری مهدی نژاد را شاعر تک‌بیت‌ها خواند و گفت: این تک بیت‌ها حتی گاه شکل خطابه به خود می‌گیرند.
میرجعفری درباره غزل انتخابی حک شده بر جلد بیرونی کتاب، معتقد بود که باید غزلی انتخاب می شد که برای دیگر اشعار آن دارای محوریت باشد و غزل شماره 6 آن را که غزلی تقدیمی به "علی محمد مودب" بود را برگزید.
اشعار تقدیمی
او در ادامه همین مطلب بحث دیگری را در باب اشعار تقدیمی در این کتاب گشود، میر جعفری معتقد است که اشعار تقدیمی در این کتاب دارای فضایی لطیف‌تر از دیگر شعرها بوده و این فضا به برقراری ارتباط بیشتر با مخاطب و همراه شدن با او یار‌ی‌رسان بوده است، او درباره انواع شعر تقدیمی در گذشته گفت: در گذشته اگر شعری به دیگری تقدیم می‌شد به آن معنا بود که شعر به لحاظ مضمون و محتوا درباره همان شخص سروده شده است. اما در این دوره، بعضی اشعار به عنوان یک اثر هنری نفیس به دیگری تقدیم می‌شود. که بیشتر تقدیمیه‌های مهدی‌ نژاد از قسم اول هستند، یعنی شعر برای شخص مورد نظر ودرباره او سروده شده است.
شعری تقدیمی به یوسفعلی میرشکاک، از همین کتاب:
در این ظلامِ سیه کاری سلام بر تو که بیداری
نهان در این شبِ بی روزن نهالِ پنجره می کاری
ستاره بازیِ تقدیر است، شب است و ماه به زنجیر است
بخوان، دوباره بخوان، دیر است، تو از سپیده خبر داری
مگیر بر من اگر گردن به پالهنگِ زمین دادم
نبود رخصت هیهاتم ز بار ذلّت اجباری
در این همیشه ی بی باران کویر تشنه فراوان است
تو - ای نبیره ی اقیانوس!- بگو که از چه نمی باری؟
هلا عقابِ افق پیما! مدارِ همهمه را بشکن
که خسته اند کبوترها از این دوایرِ تکراری
کسی فسانه ی فردا را به خواب نیز نخواهد دید
مگر تو پرده ی افسون را ز روی خاطره برداری.
کجاست آن شعری که دهان می‌دوزد؟
میرجعفری در بخشی دیگر درباره شعر اجتماعی و قالب‌های تأثیرگذار برای این نوع شعر گفت: واقعیت این است که شعر اجتماعی در روزگار ما تقریباً عمده تیرهای در ترکش خود را رها کرده است، اگر شعر انتقادی نسیم شمال جریانی را ایجاد می‌کرد یا شعر فرخی دهان می‌دوخت، اینک دیگر چنین اتفاقی نمی‌افتد. این شعر به‌قدری شأن خود را از دست داده است که مخاطب به راحتی از کنارش می‌گذرد.

طنز و ترانه دو تیرِ مانده در تیردان شعر اجتماعی
میرجعفری قالب طنز را یکی از گونه‌های شعر اجتماعی دانست و بعد به دو قالب "هجو" و "ترانه" اشاره کرد که به عقیده او هنوز ظرفیت‌هایی برای بیان مسائل اجتماعی را در خود ذخیره کرده‌اند: اگر شعر طنز کارکرد اجتماعی نداشته باشد، نمی‌توان آن را طنز اطلاق کرد، می‌توان در این زمینه تنها تیری که در تیردان این شعر باقی مانده را هجو اعلام کرد که سرودن آن نیز ظرافت‌های خاصی را می‌طلبد و گونه دیگر "ترانه" است که هنوز دلی را تکان می‌دهد، چراکه با ابزار دیگری به نام موسیقی همراه می‌شود. از این منظر رجزمویه را می توان کتابی دانست که برای بیان مسائل اجتماعی خود از قالب طنز بهره برده است.
پرسش و پاسخ
این جلسه در پایان خود، همچون جلسات گذشته با پرسش و پاسخ حاضران در سالن به کار خود پایان داد. "کاظم رستمی" از شاعرانی بود که درباره این کتاب سخن گفت، او بینش موجود در این کتاب را از جهت ریشه‌ها و آرمان‌ها با اشعار دهه 60 متفاوت دانست و گفت:‌ شاعرانی که در شور و حرارت فضای حاکم دهه 60 می‌نوشتند، در حوزه همان جو و فضا و با احساساتی دوچندان روبرو بودند، حال آنکه اشعار شاعرانی همچون مهدی نژاد در آرامش پس از آن دهه سروده می‌شود. شاید این شعر در ادامه اشعار دهه 60 آمده باشد اما اگر منصافه به آن بنگریم، می توانیم این جریان را حاصل مطالعه، دیدگاه و تحقیق و تدبر در راستای فکر و اندیشه این شاعران بدانیم. اگرچه این شعر نسبتی با نوع آرمان‌خواهانه شعر پس از دهه 60 دارد اما از نظر ریشه‌ها با آن متفاوت است. برای مثال اگر در شعر دهه 60 در مقابل "موسی"، "فرعون" می آمد، اینک در مقابل "موسی" از "قارون" سخن گفته می‌شود.
"عماد چاروق‌دوز" از دیگر مدعوینی بود که در بخش "نگرانی شاعر از عدم التزام جامعه به ظواهر شریعت"، که در ابتدای جلسه به آن اشاره شد، این نگرانی را از بخش‌های مهم دین اسلام دانست و معتقد بود همه باید نگران این موضوع باشند.
سخنی با شاعر رجزمویه:
امید مهدی نژاد، شاعر مجموعه "رجزمویه" بعد از سخنرانی کارشناسان و ناقدین این کتاب در پایان این مباحث، با تشکر از حلقه قول و غزل، مهمانان و کارشناسان گفت:‌ من به شخصه شعر خود را شعری سیاسی نمی دانم، بیشترِ اصطکاکِ این روزهای من با دوستان آرمان‌گرای خودم است، اما برای خود ایدئولوژی و آرمان دارم و در شعرم از آن سخن می‌گویم، اگرچه امکان وقوع عملی این آرمان‌ها وجود نداشته باشد!.

علم فقه فاقد جنبه نظريه پردازي است و مصرف كننده و محتاج علوم ديگر مانند جهان شناسي، انسان شناسي، زبان شناسي و جامعه شناسي كهن مي باشد در اين صورت چگونه احكامي پاسخگوي نيازهاي جامعه و علوم ديگر صادر كند؟
نويسنده مقاله فقه ترازو معتقد است :
علم فقه مصرف كننده است و علم فقه موجود مصرف كننده جهان شناسي و انسان شناسي زبان شناسي  و جامعه ششناسي كهن و به همين دليل اجتهاداتش مقنع و پاسخگو نيست و اين مصرف كنندگي نه فقط در معارف درجه دوم كه در معارف درجه اول هم تحقق دارد.
نخست بايد مقصود نويسنده مقاله از علوم مصرف كننده و علوم توليد كننده روشن شود . وي در نوشتار فهم دين و كلام جديد ، علوم را به دو دسته توليد كننده و مصرف كننده تقسيم مي كند و در توضيح مي نويسد :
علوم توليد كننده، علومي هستند كه جنبه تئوريك دارند و قانون مي سازند؛ مثل علم فيزيك، رياضي،  شيمي، و يا فلسفه و علوم مصرف كننده، علومي هستند كه تئوري هاي توليد شده در علوم توليد كننده را در بر مي گيرند و مورد استفاده قرار مي دهند ؛مانند علم طب، علم مصرف كننده نوعاً آميزه اي از معرفت و مهارتند.
وي علم كلام را مصرف كننده و محتاج به علوم عقلي، تجربي، انساني و عرفي مي كند . و در جايي ديگر علم فقه را نيز در زمره علوم مصرف كننده و تابع علوم مولد معرفي مي كند.
 براي پاسخ به شبهه مطرح بايد به پرسش هاي ذليل پاسخ داد :
1.آيا پاره از علوم صرفاً مصرف كننده و پاره اي ديگر فقط توليد كننده اند؟
2.آيا علم فقه علمي مصرف كننده است؟
3.آيا كهن بودن علوم پايه فقه (جهان شناسي، انسان شناسي و جامعه شناسي ) باطل بودن آنها مي رساند؟
4.آيا در صورتي كه فقه مصرف كننده جهان شناسي، انسان شناسي، زبان شناسي و جامعه شناسي مدرن باشد مي توانند احكامي پاسخگوي نياز هاي جامعه و علوم ديگر صادر كند؟
پاسخ به پرسش نخست :
مصرف كنندگي و توليد كنندگي در علوم، امري نسبي است. بنابراين اين گونه نيست كه برخي از علوم صرفاً مصرف كننده و پاره اي ديگر فقط توليد كننده باشند؛ بلكه غالب علوم از يكديگر كمك گرفته و در عين حال توليد كننده نيز هستند. براي نمونه فيزيك محض نسبت به رياضيات، مصرف كننده است ؛ ولي براي مكانيك توليد كننده است.

پاسخ به پرسش دوم :
1.با توجه به پاسخ پرسش نخست، فقه نيز همانند بسياري از معارف ديني، وامدار علوم ديگري است و چنان كه عالمان اصول فقه در مباحث اجتهاد و تقليد نگاشته اند، فقه به علومي مانند لغت، صرف، نحو ، معاني و بيان كلام، فلسفه منطق و اصول نيازمند است، چنانكه به كتاب و سنت نيز نياز دارد اصولاً فقيه، برخي از علوم ديگر را به صورت ابزار استنباط احكام و قواعد فقهي از كتاب و سنت به كار مي گيرد ؛ اما علم فقه از حيث ديگري توليد كننده است؛ يعني نسبت به علومي چون مديريت اسلامي، تعليم و تربيت اسلامي، فلسفه فقه و غيره توليد كننده است؛ يعني احكام فقهي در نظريه سازي هاي فلسفي و تربيتي و مديريتي مؤثر است.
2.مصرف كننده بودن فقه نسبت به علوم ديگري مانند علوم ادبي، منطق، معرفت شناسي، زبان شناسي، جامعه شناسي و روان شناسي متفاوت با نحوه مصرف كنندگي علومي مانند طب نسبت به علوم پايه است. طب تمام محتوا علمي خود را از فيزيولوژي، بيوشيمي، اناتومي، تشريح و غيره مي گيرد ؛ ولي فقه، حكم شرعي را فقط از كتاب، سنت، اجماع و عقل دريافت مي كند و علومي مانند روان شناسي، جامعه شناسي و ساير علوم انساني براي فقيه موضوع مي سازد يا علومي مانند ادبيات و زبان شناسي و منطق و معرفت شناسي، ابزار استنباط از كتاب و سنت را فراهم مي آورد.
پاسخ به پرسش سوم :
آيا كهن بودن علوم پايه فقه باطل بودن آنها مي رساند؟
كهن بودن علومي چون جهان شناسي، انسان شناسي، زبان شناسي و جامعه شناسي و يا مدرن بودن آنها دليل بر نقص و كمال و صحت و سقم اين علوم نيست. متأسفانه نويسنده مقاله بجاي اينكه سخني مستدل در بطلان علوم پايه فقه به ميان آورد، كهنه بودن آنها را مطرح مي سازد . مگر متفكران معاصر بر اين نكته تصريح ندارد كه مكاتب فلسفي و اجتماعي خود را از گذشتگان گرفته اند؟ مگر هگل نظريه ديالكتيك خود را از افلاطون نياموخت و يا داروين نظريه تبديل انواع را از آناكسيمندر دريافت نكرد؟
2.تعجب آورتر اينكه دكتر سروش به عنوان شخصي آگاه به فلسفه علوم طبيعي انساني به اين نكته مهم فلسفي توجه ننموده است كه علوم اجنماعي مباحث فلسفي را با علوم طبيعي خلط نكند . بنابراين، اگرچه بطلان مسائل طبيعي گذشته بر كهنه بودن آنها دلالت داشته باشد، ولي در علوم اجتماعي و مسائل فلسفي، ابطال پذيري راه ندارد بلكه تنها با معرفت شناسي اسلامي مي توان پرونده پاره اي از مسائل را به بايگاني سپرد. اگر هم ابطال پذيري را بپذيريم، اين حكم در علوم طبيعي نيز وجود دارد.
پاسخ به پرسش چهارم :
آيا در صورتي كه فقه مصرف كننده باشد، مي توانند احكامي قانع كننده و پاسخگوي نياز هاي جامعه و علوم ديگر صادر كند؟
1.نويسنده محترم كدام مدل و ساختار از انسان شناسي، جامعه شناسي و جهان شناسي مدرن را مد نظر دارد تا در فقه به كار آيند و گره هاي نا گشودني را بگشايند. آيا مدل پذيرفته شده ايشان قادر به حل مشكلات حقوقي است ؟ مگر در دنياي معاصر تنها يك مدل از جامعه  شناسي و يا انسان شناسي و... وجود دارد ؟ آْيا جامعه شناسي ماركس مشكل گشاست يا جامعه شناسي ماكس وبر ؟آيا انسان شناسي اگزيستانسياليسم گره گشاست يا انسان شناسي اومانيسم؟ آيا وي تحولات اخيري كه در جامعه شناسي، اخلاق، روان شناسي، هستي شناسي و جهان شناسي از سوي پست مدرن ها مطرح شده است را در مسائل و مباني حقوق بشر سرايت مي دهد ؟خلاصه آنكه ادعاي نويسنده مقاله نتايجي را در پي دارد كه خود ايشان آنها را نمي پذيرند و قبول ندارند.
2. پيشرفت انسان شناسي، زبان شناسي، و جهان شناسي، نه تنها با فقه جواهري ناسازگار نيست بلكه منشأ تكامل و پيشرفت فقه و انطباق احكام متغير بر احكام ثابت مي گردد . تاريخ فقه و تكامل پذيري آن در اثر تحولات اصولي و زبان شناختي مؤيد اين ادعاست.

امير حمزه‌نژاد: مرتضی فخاری «مدير بخش آموزش كانون انديشه جوان» در حال حاضر دانشجوی دکترای دانشگاه امام صادق (ع)  است. فعاليت‌هاي عمده‌‌ي او بيشتر در حوزه دانشجويي و فرهنگي بوده است. او جدي ترين فعاليت خود را در خارج از دانشگاه، مديريت در بخش آموزش كانون انديشه جوان مي‌داند و رسالت اصلي اين بخش را ترويج گفتمان انقلاب اسلامي برمي‌شمارد.

گفتگوي صميمي ما را با آقاي فخاري مي خوانيد.
کانون اندیشه جوان چه اهدافي را در بخش آموزش دنبال می کند؟
هدف کلی کانون اندیشه جوان یعنی آن چیزی که برای بخش های مختلف کانون تعریف شده است، ترویج «گفتمان انقلاب اسلامی» است و فعالیت‌های دفاتر و مدیریت‌های مختلف در سطوح بالاتر، در راستای همین هدف کلی صورت مي پذيرد که به عنوان رسالت کانون اندیشه جوان نوشته شده و بر روی آن تاکید شده است. برنامه‌هایی که در راستای چنین هدفی طرح ریزی می شود با توجه به متمرکز بودن کانون بر روی نسل جوان، شامل قالب های گوناگونی است که بسته به مخاطب، علاقه مندی، ظرفیت و استعدادهای آنان متفاوت است. اگر «معاونت فرهنگی و ارتباطات» کانون اندیشه جوان را بخشی بدانیم که فعالیت‌های آن در تعامل با مخاطبان کانون اندیشه جوان تعریف می‌شود، مدیریت آموزش را باید جایی دانست که متمرکز بر مخاطبانی است که علاقه ویژه‌ای به دنبال کردن موضوعات فکری و فرهنگی در فالب آموزشي دارند. در واقع بیشتر فعالیت‌های مدیریت آموزش متمرکز بر کسانی است که قابلیت، دغدغه‌مندی، وقت و ظرفیت زمانی پی‌گیری سلسله موضوعاتی را به صورت دراز مدت دارند. این موضوعات یا در قالب کلاس یا در قالب حلقه مطالعاتی پي‌گيري مي شود. البته طرح‌های جدیدی هم پیش‌بینی شده که متمرکز بر ترویج کتابخوانی و توسعه دايره مخاطبان به صورت غيرحضوري است و همه این موارد با سابقه آموزشی طراحی شده‌اند.

در سالی که گذشت چه برنامه ها و کلاس های آموزشی برگزار شد و کیفیت و کمیت این برنامه ها را چگونه ارزیابی می کنید؟
در سالی که پشت سر گذاشتیم یک دوره تابستانه و يك دوره پاييزه را برگزار كرديم و یک برنامه زمستانه و بهاره نیز پیش رو داریم که هفته‌ای که در آن قرار داریم در واقع هفته شروع برنامه سوم است. کلاس‌های متمرکز کانون به طور مشخص از تابستان سال گذشته شروع شد. پیش از این نحوه تعامل ما به لحاظ آموزشی با مخاطبان به این شکل بود که نیازي که به کانون ارجاع می‌شد را پاسخ می دادیم. به عنوان مثال، بر مبناي اعلام نیازي كه صورت  می گرفت، کانون از طريق تعاملی که با اساتید و با امکاناتی که در اختيار داشت، فرايندي آموزشي تعريف مي شد. اما از تابستان گذشته قرار شد که با توجه به ارزیابی‌های گذشته و خالی ‌بودن کلاس‌های متمرکز در کانون کلاس‌هایی در محل کانون اندیشه جوان راه اندازی شود.
دوره‌ تابستان از آن جایی که تبلیغات آن با رویدادهای پس از انتخابات مواجه شد، چندان موفق نبود. کلاس‌ها محدود بود و نهایتا دوره تابستان ما به آن صورتی که پیش‌بینی می‌شد برگزار نشد.
در دوره پاییزي استقبالی خوبي براي ثبت‌نام كلاس‌ها صورت گرفت و یک سطح خوبی را برآورده کرد. ما در طی دوره پاییزي 11 عنوان کلاس، برگزار كرديم که شامل موضوعات مختلفي  از جمله «قرآن و تدبیر زندگی»، «عرفان و معنویت در دنیای معاصر»، «در آمدی بر هنرشناسی»، «مبانی تفکر مدرن»،  «سلسله مباحث کلام جدید»، «درآمدی بر اندیشه اقتصادی متفکران اقتصادی»، «منظومه فکری شهید مطهری» و كلاس‌هايي از اين دست مي‌شد. دوره جديد نيز با موضوعات فکری و فرهنگی البته نه لزوما مباحثی که در دوره پاییزه مطرح بود، برگزار مي‌شود.
در دوره جدید نیز عناوینی چون «مباحث زنان در قرآن» و «روشنفکران غربی و قرآن»، ادامه مباحث «اندیشه ورزی اقتصادی» ، «جریان شناسی سیاسی ایران معاصر»، «سلسله مباحث فرهنگ و افکار عمومی و شیوه های نوین تقابل» و موضوعاتی از این دست کلاس‌هایی را پيش‌بيني شده است.

آیا برای برگزاری این کلاس ها نیاز سنجی خاصی صورت گرفته است؟
در كانون بخشی مربوط به نیاز سنجی‌ها، به صورت ساختاري تعریف شده كه وظيفه آن پشتيباني برنامه‌ها از طريق اقتضاء سنجي است. ما از آنجايي كه تلاش كرديم زمان را از دست ندهیم، از اطلاعات پیشین استفاده کردیم. منظورم از اطلاعات پیشین اطلاعاتی است که به هر حال به لحاظ رصد فضای فعلی، موجود بود و جدا از کار پیمایشی نبود.
محور اصلی کلاس هایی که در بخش آموزشی کانون اندیشه جوان برگزار می شود چیست؟
در موضوعات طرح ریزی شده از يك سو مباحث اصیل برخواسته از «گفتمان انقلاب اسلامی» دنبال و از طرف ديگر نقد و بررسی گفتمان هایی که به صورت معارض وجود دارند، پي‌گيري مي‌شود. یعنی کار آموزشی داراي هم یک مجرای سلبی است و هم یک مجرای ایجابی. هم یک جنبه نقد و بررسی دارد و هم یک جنبه آموزشي، به عنوان مثال، ما «مبانی تفکر مدرن» را داریم و از طرفی کلاس منظومه فکری شهید مطهری را نیز برگزار می کنیم. این چیزی است که می شود گفت به عنوان دو محور کلیدی در کلیت مباحث آموزشی کانون اندیشه جوان وجود دارد.
نحوه اداره این کلاس ها به چه صورتی است؟
کلاس‌ها بیشتر به صورت کلاسیک برگزار مي شوند. یعنی فردی به عنوان مدرس، محور ارائه بحث است، منتها ممکن است مسائل جانبی مثل مطالعه منابع خاص در این کلاس‌ها وجود داشته باشد.

اين كتابنامه در راستاي مأخذ شناسي پيرامون بزرگترين رخداد قرن اخير (انقلاب اسلامي) تهيه شده است و غالباً به معرفي آثاري پرداخته كه در آن ها انديشمندان، مورخان و تحليل گران به بررسي مباحث انقلاب اسلامي پرداخته اند .
در بخش قابل ملاحظه اي از تاريخ انقلاب اسلامي مي‌توان با خاطرات شفاهي جذابی مواجه شد كه گاهي حاشيه ها مهم‌تر از متن شده اند .

آسيب شناسي انقلاب اسلامي

موضوع:ايران - تاريخ - انقلاب اسلامي، 1357 - نتايج و تاثيرات
 پديد آورنده : محمدرحيم عيوضي  ناشر: پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ و انديشه‌ اسلامي 228 صفحه - رقعي (شوميز) - 23000 ريال - چاپ 1 - 3000 نسخه  شابك: 5-58-8352-964 تاريخ نشر:21/11/85 
 چکيده كتاب :
نگارنده در اين پژوهش كوشيده تا با نگاهي بر مساله‌ي آسيب‌شناسي انقلاب اسلامي در دوره‌هاي مختلف، راه‌كارهايي براي حل اين آسيب‌ها عرضه نمايد. بر اين اساس ابتدا كلياتي در خصوص آسيب‌شناسي بازگو شده كه از این جمله است: "ضرورت و جايگاه آسيب‌شناسي انقلاب اسلامي در مطالعات انقلاب اسلامي"، "آسيب‌شناسي در پرتو پديده‌ي انقلاب ـ نظام"، "بررسي مفاهيم جامعه‌شناختي موثر در مطالعات آسيب‌شناسي" و "وجوه مشترك انقلاب‌ها، مقدمه‌اي بر آسيب‌شناسي"، "در بخش دوم نيز آسيب‌هاي فراروي انقلاب اسلامي معرفي و تشريح شده است كه برخي از آن‌ها عبارت‌اند از: آسيب‌هاي ناشي از تحولات جنگ تحميلي، تعارض جمهوري اسلامي با دنياي سكولاريسم و آسيب‌هاي پيش روي آن، و آسيب‌شناسي علوم انساني در انقلاب اسلامي. در بخشي از كتاب، تصريح گرديده است: "وضعيت‌هاي بعد از انقلاب كه بسترهاي مناسب براي بروز آسيب‌ها گرديدند عبارت‌اند از: ضعف و وابستگي نظام اقتصادي كه در اثر جنگ و تحريم اقتصادي، مديريت كشور را با مشكل روبه‌رو مي‌ساخت؛ بي‌ثباتي سياسي كه مانع از بازماندن فضاي سياسي كشور و آزادي بيان و تضارب آرا و افكار گرديد؛ بي‌پيشينگي و حداقل كم‌سابقه‌ بودن تغييرات بنيادي رومي و فرهنگي كه در حول و حوش انقلاب، اتفاق افتاد كه نتيجه‌ي آن دشواري و سخت شدن تقاضاي پايداري و ماندگاري اين روحيات براي مدت‌هاي طولاني در جامعه بود. علاوه بر اين‌ها متغيرهاي ميانجي شامل محدوديت زماني براي دست‌يابي به اهداف، كمبود نيروي انقلابي متخصص و ضعف عملكرد ارگان‌هاي حكومتي به علل كم‌تجربگي و يا خرابكاري منافقان مي‌شوند".

کتاب ارتداد و آزادی به زبان مالایی منتشر شد
به گزارش پايگاه اطلاع رساني كانون انديشه جوان به نقل از روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، این کتاب که نوشته سید حسین هاشمی است توسط ناصر دمیاتی به زبان مالایی برگردانده و منتشر شده است.
این کتاب که چاپ اول آن در سال 84 این کتاب توسط گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به بازار کتاب عرضه شده است، پاسخی به شبهه مساله ارتداد و توهین به مقدسات و رابطه این دو با حقوق بشر و آزادی بیان، عقیده و آزادی در تغییر مذهب است.
این کتاب از چهار فصل تشکیل شده است. در فصل اول به ارائه تعاریف و مفاهیم مربوط به ارتداد پرداخته شده است. در فصل دوم با عنوان « ارتداد فکری و نظری» یکی از اساسی ترین پرسش ها در زمینه ارتداد مورد بررسی قرار گرفته است؛ یعنی بررسی این پرسش که آیا صرف شک در ضروری دین، موجب تحقق ارتداد است؟ و نیز انکار ضروری دین، در صورتی که مبتنی بر یک پایۀ فکری و استدلال – اگر چه در واقع و یا به عقیدۀ برخی، استدلال نادرست- باشد مانند آنچه که در آثار برخی از اهل فکر و فلاسفه مشاهده می شود، آیا چنین انکاری موجب ارتداد است یا خیر؟
فصل سوم به اجرای مجازات ارتداد و توهین به مقدسات اختصاص یافته است. در آخرین فصل نیز به فلسفه ارتداد و توهین به مقدسات پرداخته شده است.

به مناسبت سال اصلاح الگوی مصرف، همایش علمی اصلاح الگوی مصرف با بررسی ابعاد اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و حقوقی روز پنج‌شنبه بیستم اسفندماه در تالار اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار می شود.
در این همایش یک روزه که دبیر علمی آن آقای « سیدکاظم سیدباقری» است، علاوه بر سخنرانی اساتید، نمایشگاهی از آثار مربوط به اصلاح الگوی مصرف در کنار این همایش برپا می شود.

هم چنین چکیده مجموعه مقالات اصلاح الگوی مصرف در روز همایش به شرکت کنندگان ارائه می شود.
این همایش روز پنج‌شنبه 20/12/88 از ساعت 30/8 الی 00/12 در تالار اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، دفتر قم برگزار می شود.

ششمين نشست از سلسله نشست هاي درباره علم، با حضور «دكتر حسين كچويان » "عضو هيأت علمي و مدير گروه جامعه شناسي دانشگاه تهران" نوزدهم اسفند ماه، با موضوع "چالش هاي ما با علم مدرن" برگزار می شود.
 
به گزارش پايگاه اطلاع رساني كانون انديشه جوان، سلسله نشست هاي "درباره علم" با هدف طرح موضوعات و مسائل مربوط به علم پژوهی در ایران به صورت ماهانه تاپايان سال تحصيلي جاري برگزار خواهد شد.
در اين نشست ها به موضوعاتی اعم از: علم چیست؟، مبانی و ماهیت علم مدرن، سیر تطور دیدگاههای فلسفه علم، ابطال گرایی _ اثبات گرایی، تاریخ انتقادی ورود علوم جدید به ایران، سیاستهای علمی و نهادهای سیاستگزار و ... پرداخته مي شود.
 گفتني است اساتید و صاحب نظران شرکت کننده در این سلسله نشستها از برجسته ترین چهره های مطرح در مقولات علم شناسی و فلسفه علم می باشند که از جمله می توان به آقایان رضا داوری اردکانی، سعید زیبا کلام، حميد پارسانیا، مهدی گلشنی، مقدم حیدری، حسین کچویان، امیر کرباسی زاده اشاره کرد

 گفتني است تاکنون پنج نشست از این سلسله نشستها در سال تحصیلی جاری برگزار شده است

شايان ذكر است اين برنامه چهارشنبه نوزدهم اسفندماه از ساعت 15 الي 17 در سالن همايش هاي كانون انديشه جوان واقع در خيابان وصال شيرازي كوچه بهنام شماره ي 19 برگزار مي شود.
علاقه مندان به شركت در این نشست ها براي كسب اطلاعات بيشتر مي توانند با شماره هاي6-66900965  (مديريت انديشه شناسي ) تماس بگيرند .

مجتبي حسيني

اولویت نگاه درونی
برای شناختن وقایع تاریخی آنچه اولویت دارد اشراف بر «نگاه درونی» به اتفاقات است و این اولویت دو وجه منطقی دارد. یکی اینکه روایت های درونی روایت هایی نزدیک تری هستند و می توانند رخدادهای تاریخی را با جزئیات و دقت بیشتری روایت کنند و به همین دلیل هم صداقت بیشتری دارند و کمتر از «دیگران» دچار تصغیر یا بزرگنمایی و تحریف می شوند. وجه دو هم اینکه روایت کنندگان نگاه درونی، در خلال روایت شان خودشان را هم معرفی می کنند، یعنی ناخواسته انگیزه ها و محرک ها و نوع اندیشه و برداشت شان از تاریخ و اهمیت حوادث مختلف آن را معرفی می کنند و شناخت بهتری هم از عاملیت تاریخی خودشان می دهند.   
در نظر به تاریخ انقلاب اسلامی نیز اولویت با نگاه درونی است و تاریخ نگاری کسانی که خود در وقایع انقلاب شریک بوده اند یا حداقل از نزدیک شاهد آن وقایع بوده اند اهمیت خاصی دارد. انقلاب اسلامی حادثه ای نزدیک به زمان ما و در شرایطی تحقق یافته است که ابزار تاریخ نگاری و مستند سازی بیش از هر زمان دیگری مهیا بوده است. صاحبان نگاه درونی هم از این جهت، و هم از جهت مساعد بودن فضای سیاسی و در اختیار داشتن آزادی و امکانات لازم برای تاریخ نگاری فرصت، ترویج نگاه خود از این رخداد تاریخی را به حد کافی و وافی داشته اند.
تقسیم بندی در منابع تاریخی
در آغاز بررسی «نگاه درونی» به انقلاب اسلامی داشتن یک تقسیم بندی اجمالی خالی از فایده نیست.  تاریخ موجود انقلاب را از لحاظ منشأ تاریخ نگاری می توان به «تاریخ نگاری های اشخاص» و «تاریخ نگاری سازمانها و نهادها» تقسیم کرد. از جهت دیگر می توان تقسیم بندی دیگری ارائه کرد و دو منبع مهم برای تاریخ نگاری انقلاب اسلامی ذکر کرد که این دو منبع «خاطرات شاهدان عینی» و «اسناد تاریخی» هستند. قابل ذکر است که اسناد مورد استفاده در تاریخ نگاری انقلاب اسلامی هم خود به دو دسته مهم تقسیم می شوند؛ نخست: اسناد امنیتی و سیاسی ـ اداری نهادهای ذی ربط در حکومت پهلوی و دوم: اعلامیه ها، بیانیه ها، تراکت ها و شب نامه هایی که توسط مراجع و انقلابیون طی دوران مبارزه انتشار یافته است.
از لحاظ روش تاریخ نگاری نیز می توان تاریخ نگاری های موجود را به انواع «روایت تاریخی»، «روایت تحلیلی»، «تاریخ شفاهی» (تاریخ نگاری بر مبنای خاطرات مستند)، و «تحلیل های موضوعی» (مانند بررسی نقش زنان در انقلاب یا بررسی رهیافت فرهنگی در انقلاب اسلامی) تقسیم بندی نمود.
چون پرداختن به همه این تقسیم بندی ها دشوار است و بعضاً نقاط اشتراک بسیاری هم در بین آنها وجود دارد در مقاله حاضر تنها تقسیم بندی اول، یعنی تاریخ نگاری انقلاب اسلامی به لحاظ منشأ تاریخ نگاری، مبنا قرار گرفته است و تمرکز بر روی تاریخ های روایی و تحلیلی بوده است. بنابراین در ادامه به سیر شکل گرفتن تاریخ های موجود با توجه به همین تقسیم بندی پرداخته شده و از دو مقاله «کتاب شناسی انقلاب اسلامی» نوشته یعقوب توکلی و «اسناد و تاریخ انقلاب اسلامی» نوشته رحیم نیکبخت هم کمک گرفته شده است. مشخصات شناسنامه ای کتابهای مهم مورد اشاره نیز در انتهای مقاله آورده شده است.
الف ـ شروع نهضت و آغاز تاریخ نگاری اشخاص
در جریان نهضت اسلامی که از سال 1341 به رهبری مراجع تقلید و در رأس آنها آیت الله خمینی در اعتراض به مصوبات غیراسلامی حکومت پهلوی آغاز گردید و طی دوماه به لغو لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی منجر شد اولین طلیعه تاریخ نگاری انقلاب اسلامی هم به وجود آمد. در طی این مبارزات دوماهه که در قم و سایر شهرستانها در جریان بود حجة الاسلام علی دوانی در اقدامی ابتکاری به جمع آوری اعلامیه ها و بیانیه های مراجع پرداخت و اولین کتاب پیرامون نهضت اسلامی به نام «نهضت دو ماهه روحانیون ایران» را تدوین و در همان سال انتشار داد. اهمیت این اثر ضمن تدوین و نگارش در نزدیک ترین زمان به وقوع حادثه، در جمع آوری و ثبت و انتشار اسناد مهم تاریخ شروع نهضت اسلامی بود.
دواني در مقدمه كتابش از احساس وظيفه روحانيت براي حضور در صحنه‌هاي مختلف اجتماعي و سياسي ياد مي‌كند و می گوید عليرغم تمام اين حضورها، روحانيت در پي ضبط حاصل زحمات خود نبوده است. بنابراين بهره تلاش های آنها شامل حال ديگران ‌شده و حتي گاهي روحانيت به عنوان مانعي براي رسيدن به آمال ديگران معرفی و به همين سبب چهره آن تخريب شده است. 
این کتاب تا پيش از پيروزي انقلاب اسلامي جزو كتاب‌هاي ممنوعه بوده و توسط ساواك توقيف شده بود. با پيروزي انقلاب اسلامي مرحوم دوانی فصل‌هاي ديگري از جمله پيروزي انقلاب اسلامي را به آن اضافه كرده و با ويرايش جديدتر و كامل‌تر آن را در قالب مجموعه‌اي 11 جلدي در سال 1360 و با عنوان «نهضت روحانیون ایران» منتشر كرد. اصل كتاب در مورد نقش روحانيت در ارتباط با لايحه انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي بوده كه با گذشت زمان، وقايعي همچون قيام 15خرداد، كاپيتولاسيون، تبعيد امام خميني (ره) تا سال 56 و شهادت فرزند امام (ره) و به ثمر نشستن انقلاب اسلامي در سال 57 به آن اضافه شده است.
اما یعقوب توکلی (نویسنده مقاله كتاب شناسي انقلاب اسلامي) نگاه دیگری به شروع تاریخ نگاری انقلاب اسلامی دارد و در این باره می نویسد: «بدون‌ هيچگونه‌ مجامله‌ و اغراق‌ "حجة‌الاسلام‌ سيدحميد روحاني " پيشگام‌ اين‌ مجموعه‌ كارهاست‌ كه‌ با نوشتن‌ كتاب‌ "بررسي‌ و تحليلي‌ بر نهضت‌ امام‌ خميني" در سال‌ 1356 اولين‌ قدم‌ مهم‌ را برداشت. براي‌ نويسنده‌ اين‌ اثر قاعدتاً‌ چيزي‌ كمتر از تيرباران‌ را نمي‌بايست‌ در آن‌ تاريخ‌ تصور كرد. و به‌ همين‌ خاطر نويسنده‌ در آن‌ كتاب‌ نهايت‌ سعي‌ خود را ايجاد انزجار عمومي‌ نسبت‌ پهلوي‌ها مبذول‌ داشت. ضمن‌ آن‌ كه‌ يكي‌ از مجموعه‌هاي‌ مربوط‌ به‌ تاريخ‌ انقلاب‌ اسلامي‌ را نيز گردآوري‌ كرده‌ است.» (1) لازم به ذکر است که نگارش کتاب بررسی و تحلیلی بر نهضت امام خمینی از سال 51 آغاز و سال 55 به پایان رسیده بود. این کتاب بعدها و پس از پیروزی انقلاب اسلامی با عنوان «نهضت امام خمینی» منتشر شده و در سالهای بعد دو جلد دیگر نیز به آن افزوده شده است.
توکلی درباره کتاب نهضت روحانیون ایران نوشته علی دوانی می نویسد: «اين‌ كتاب‌ علي‌رغم‌ حجم‌ بسيار قابل‌ توجه‌ اسنادي‌ كه‌ در آن‌ استفاده‌ كرده‌ است‌ به‌ خاطر آن‌ كه‌ جهت‌ چاپ‌ در مطبوعات‌ نوشته‌ شده‌ است، متأسفانه‌ نويسنده‌ محترم‌ آن‌ را به‌ صورت‌ روزنامه‌اي‌ و با دقت‌ كمتري‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌ است. و همين‌ امر تا حدود زيادي‌ از وزن‌ و اهميت‌ كتاب‌ كاسته‌ ولي‌ اسنادي‌ كه‌ نويسنده توانسته‌ است‌ گردآوري‌ كند، قابل‌ توجه‌ و درخور اهميت‌ است.» (2)
توکلی در ادامه مقاله خود چند اثر دیگر از تاریخ انقلاب اسلامی را که بیشتر جنبه روایت تحلیلی دارند را اینگونه معرفی می کند: «لازم‌ است‌ از چند كتاب‌ مهم‌ دانشگاهي‌ نظير [انقلاب اسلامی و ریشه های آن] حجة‌الاسلام‌ عباسعلي‌ عميد زنجاني‌ نام‌ برد. نويسنده‌ محترم‌ ضمن‌ تحليلي‌ تاريخي‌ سياسي‌ و انديشه‌اي‌ از انقلاب‌ اسلامي‌ به‌ ذكر سريع‌ حوادث‌ و جزئيات‌ انقلاب‌ مي‌پردازد. هرچند كتاب‌ از فقدان‌ دقت‌ لازم‌ و همچنين‌ بافت‌ دقيق‌ و فشرده‌ مطالب‌ رنج‌ مي‌برد اما بي‌انصافي‌ است‌ كه‌ به‌ نگاه‌ عام‌ و شامل‌ نگارنده‌ نسبت‌ كليت‌ انقلاب‌ و همچنين‌ پاسخ‌ به‌ خلأ موجود به‌ ديده‌ احترام‌ نگريسته‌ نشود.
اثر ديگري‌ كه‌ در اين‌ مرحله‌ قابل‌ توجه‌ است، "تاريخ‌ سياسي‌ معاصر ايران"، نوشته‌ دكتر سيدجلال‌الدين‌ مدني‌ است‌ كه‌ پاسخي‌ به‌ درخواست‌ شهيد سرهنگ‌ موسي‌ نامجو است. اما اين‌ پاسخ، قدر و قيمتي‌ درخور يافته‌ است‌ و توانست‌ جايگاه‌ خوبي‌ در مراكز آكادميك‌ و دانشگاهي‌ بيابد صرف‌نظر از نوع‌ نگاه‌ نويسنده‌ و نشان‌ دادن‌ پاره‌اي‌ از تمايلات‌ و ترسيم‌ چهره‌اي‌ نسبتاً‌ مثبت‌ از مظفر بقائي‌ كه‌ تا حدودي‌ محصول‌ حضور نويسنده‌ در حزب‌ زحمتكشان‌ است‌ معذالك‌ نويسنده‌ پيوستگي‌ حوادث‌ تاريخي‌ را به‌ خوبي‌ ذكر نموده‌ است.» (3)
به جز موارد ذکر شده اشخاص دیگری نیز به ثبت و ضبط وقایع انقلاب اسلامی و تحلیل تاریخی آن پرداخته اند و شمار کتابهای منتشر شده در این زمینه هم بسیار است اما چون بیشتر آنها تکرار همان چیزهایی است که در کتابهای یاد شده آمده به نظر می رسد که همین میزان برای اطلاع از جریان کلی انقلاب و اشراف بر نوع نگاه درونی به آن کافی می نماید.
ب ـ تاریخ نگاری نهادها و سازمان ها پس از تشکیل حکومت
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تاریخ نگاری و ثبت و ضبط وقایع انقلاب و انتشار آنها به صورت یک ضرورت در آمد بنابراین نهادهایی از طرف خود حکومت عهده دار امر تاریخ نگاری و انتشار آنها به صورت کتاب و مجلات و ... شدند. ذیلا به معرفی مختصر این نهادها پرداخته شده و به مهمترین کتابهای منتشر شده توسط آنها نیز اشاره می شود:
1 ـ مركز اسناد انقلاب‌ اسلامي: این مرکز در سال 1360 فعالیت خود را آغاز کرده و  تلاش های زیادی صورت داده تا اسناد مرتبط با تاریخ انقلاب اسلامی را جمع آوری و در اختیار محققان قرار دهد. در سال 1367 امام خمینی (ره) در نامه ای به حجت الاسلام سید حمید روحانی رییس وقت مركز با ابراز عدم رضایت از انتشار تاریخ های غیرواقعی از طرف وابستگان به شرق و غرب پی گیری جدی تر در خصوص جمع آوری همه اسناد (اعم از نوشته، صدا و تصویر) را مورد تاكید قرار دادند. از آن تاریخ عملا مركز اسناد انقلاب اسلامی به محلی برای جمع آوری و نگهداری كلیه اسناد انقلاب اسلامی ایران تبدیل شد.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی «مجموعه‌ آثار مختلفي‌ را به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌ كه‌ جدي‌ترين‌ آنها جلد دوم‌ و سوم‌ "نهضت‌ امام‌ خميني" بوده‌ است. نويسنده‌ در جلد سوم‌ اين‌ كتاب‌ كه‌ پر سر و صداترين‌ آن‌ بود، با انتشار پاره‌اي‌ از اسناد مربوط‌ به‌ گروههاي‌ مخالف‌ رژيم‌ پهلوي‌ به‌ تحليل‌ نقاط‌ ضعف‌ آنها پرداخت‌ و بيشتر با عينكي‌ امروزي‌ به‌ حوادث‌ ديروز نگريست‌ و به‌ "فقدان‌ درك‌ شرايط‌ عيني‌ يك‌ زنداني‌ سياسي‌ در چنگال‌ ساواك‌ رژيم‌ پهلوي" نسبت‌ داده‌ شد. اين‌ مسئله‌ بيشتر در مورد دست‌ نوشته‌ معروف‌ دكتر علي‌ شريعتي‌ خطاب‌ به‌ سران‌ ساواك‌ اطلاق‌ داشته‌ است.» (4)
پس از سیدحمید روحانی ریاست مرکز اسناد انقلاب اسلامی به روح الله حسینیان رسید. حسینیان نیز تلاش کرد تا انتشارات مرکز اسناد حول موضوعات مختلف انقلاب اسلامی را افزایش دهد و خود نیز دست به انتشار کتابهایی در ارتباط با تاریخ انقلاب اسلامی زد. دو کتاب مهم او که مستقیما به تاریخ انقلاب اسلامی مربوط می شود «چهارده سال رقابت ایدئولوژیک شیعه» و «یك ‌سال‌ مبارزه‌ برای‌ سرنگونی‌ رژیم‌ شاه» هستند.
حسینیان در كتاب ‌«چهارده‌ سال‌ رقابت‌ ایدئولوژیك‌ شیعه‌ در ایران‌ 1343_1356» تا حدودی‌ از ایدئولوژی‌ انقلاب‌ و چرایی‌ مقبولیت‌ و برتری آن بر ایدئولوژی های راستگرایانه و چپ گرایانه بحث‌ کرده و قوت ایدئولوژی اسلام گرایانه را در شخصیت و جایگاه رهبر و معمار انقلاب می داند. در کتاب «یك ‌سال‌ مبارزه‌ برای‌ سرنگونی‌ رژیم‌ شاه (بهمن‌ 1356 تا بهمن‌ 1357)» نیز به‌ تشریح‌ رهبری‌امام‌ خمینی‌ و جهاد مردمی‌ ایران‌ می‌پردازد‌. یكی‌ از ویژگی‌های‌ کتاب اخیر فراوانی‌ جدول‌های‌ حوادث‌ است‌ كه‌ جهت‌ مقایسه‌ و نشان‌ دادن‌ سیر حوادث‌ تهیه‌ شده ‌است‌. به گفته نویسنده این‌ جدول ‌ها بر مبنای‌ اسناد ساواك‌ مركز اسناد انقلاب‌ اسلامی‌، كتاب‌های‌ دوم‌ تا هجدهم‌ انقلاب‌ اسلامی‌ به‌ روایت‌ اسناد ساواك،‌ و روزنامه‌های‌ كیهان‌ و اطلاعات‌ تهیه‌ و تدوین‌ شده‌ است‌. جدول های مزبور علاوه‌ بر آسان‌ كردن‌ مقایسه‌ی‌ ادوار انقلاب‌ اسلامی‌، اشاره‌ای‌ به‌ نقش‌ شهرهای‌ مختلف‌ ایران‌ در تحقق انقلاب‌ اسلامی دارد. 
2 - مؤ‌سسه‌ مطالعات‌ و پژوهشهاي‌ سياسي: این موسسه در سال 1367 و به منظور پاسخ گویی به انبوه پرسش‌ها درباره علل وقوع انقلاب اسلامی و زوایای پنهان تاریخ معاصر، توسط جمعی از علاقه مندان به مطالعات تاریخی و سیاسی بنیان نهاده شده است.
موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی كوشیده است تا با ایجاد ارتباط و تعامل با مراكز اسنادي حافظ اسناد طبقه بندی شده رژیم پهلوی، علل واقعی برآمدن و فرو افتادن سلسله پهلوی و رخ دادن انقلاب اسلامی را تبیین كند. یکی از آثار این تعامل انتشار كتاب دو جلدی «ظهور و سقوط سلطنت پهلوی» بوده است. این كتاب که جلد اول آن به واسطه خاطرات ارتشبد فردوست نزدیك‌ترین دوست «شاه» حاوی اطلاعاتی دقیق از ساز و كار رژیم پهلوی بود به انضمام بهره گیری از اسناد طبقه بندی شده كه اولین بار انتشار می‌یافت، توانست تاثیر عمیقی در روند تاریخ نگاری معاصر بر جای گذارد، بطوریکه این کتاب تا كنون شانزده چاپ در بیش از 150 هزار نسخه از آن منتشر شده است.
3- مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران: در سال 1365 با نام موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگي و با بهره گيري از اسناد قابل توجهي كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي در اختيار اين مركز قرار گرفته بود شكل گرفت. رحیم نیکبخت درباره این موسسه می نویسد: «اين مؤسسه براساس اسناد خانوادگي رجال عصر پهلوي که به دست نيروهاي انقلابي افتاده بود شکل گرفت. حيطه فعاليت اين مؤسسه تاريخ معاصر ايران است. اسناد و انتشارات اين مؤسسه بي‌ارتباط با انقلاب اسلامي نيست. بانک اطلاعاتي قوي و اسناد ارزشمند اين مؤسسه و سهولت مراجعه محققان از مزاياي جالب آن است.» (5) فصلنامه تخصصی تاریخ معاصر ایران نیز از انتشارات مهم این موسسه است.
4 - بنياد تاريخ‌ انقلاب‌ اسلامي: رحیم نیکبخت بنیاد تاریخ را این چنین معرفی می کند: «اين بنياد به مديريت حجـﺔالاسلام معاديخواه بعد از مرکز اسناد انقلاب اسلامي از قديمي‌ترين مراکز پژوهش تاريخ انقلاب اسلامي به شمار مي‌آيد. فصلنامه ياد تجربه ارزشمندي در پژوهش اسنادي و تاريخ شفاهي مي‌باشد. همچنين اين بنياد داراي بانک اطلاعاتي ارزشمندي است.» (6)
5 – موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌ خميني(ره): «نظر به اسناد و مکاتبات رهبر کبير انقلاب اسلامي به ويژه مقطع بعد از انقلاب تا رحلت معظم‌له اين مؤسسه داراي اسناد و منابع ارزشمند صوتي، تصويري و مکتوب است متأسفانه استفاده محققان از اسناد مؤسسه منحصر به منابع چاپ شده است که اميد مي‌رود مسئولين مؤسسه راهکاري در اين مورد اتخاذ نمايند. «صحيفه امام خميني» در 22 جلد، «کوثر» مجموعه سخنراني‌هاي امام خميني در 3 جلد و انتشار اسناد پنج جلدي پرونده شهرباني امام خميني (ره) از اهم انتشارات مؤسسه است.» (7)
6 - وزارت‌ اطلاعات: «اين نهاد با دارا بودن نزديک به دو ميليون مجلد پرونده انفرادي و موضوعي برجاي مانده از ساواک رژيم سابق، بزرگترين مرکز اسنادي کشور است. استفاده‌ي محققان از آرشيوهاي اين وزارت‌خانه محدود به کتاب‌هاي سندي منتشر شده است. پژوهش‌ها و تحقيق‌هاي سند محور را مؤسسه پژوهش‌هاي سياسي هدايت و به انجام مي‌رساند انتشار مجموعه‌هاي اسناد وزارت اطلاعات هم توسط مرکز بررسي اسناد تاريخي اين وزارت‌خانه صورت مي‌گيرد. مجموعه اسناد منتشر شده توسط اين مرکز چند محور مشخص دارد: انقلاب اسلامي به روايت اسناد ساواک بيش از 20 جلد، مجموعه ياران امام به روايت اسناد ساواک بيش از 30 مجلد، احزاب سياسي در ايران، رجال عصر پهلوي، مطبوعات.» (8)

7 - دفتر ادبيات‌ انقلاب‌ اسلامي: «اين‌ دفتر هرچند حمايت‌ مديريت‌ حوزه‌ هنري‌ را بدنبال‌ داشت‌ اما با بسط‌ منطقي‌ و آرام‌ آرام‌ خود تبديل‌ به‌ يكي‌ از قطبهاي‌ عمده‌ نگارش‌ تاريخ‌ انقلاب‌ اسلامي‌ درآمد. چه‌ مجموعه‌ تدوين‌ تاريخ‌ انقلاب، و چه‌ مجموعه‌ تاريخ‌ شفاهي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ وجه‌ واحد ناموران‌ معاصر اقدامات‌ اساسي‌ مهمي‌ را در اين‌ جهت‌ بكار گرفته‌اند.» (9)
این هفت مرکز از مهمترین نهادها تاریخ نگاری انقلاب اسلامی با ویژگی «نگاه از درون به تاریخ انقلاب اسلامی» بودند. یعقوب توکلی معتقد است: «در كنار اين‌ مجموعه‌ها بايد به‌ نوشته‌هاي‌ پراكنده‌ ديگر نيز اشاره‌ كرد. آثاري‌ نظير مجموعه‌هاي‌ منتشر شده‌ توسط‌ موتلفه‌ اسلامي، سازمان‌ مجاهدين‌ انقلاب‌ اسلامي‌ و آثار منفرد ديگر كه‌ هركدام‌ در شرايط‌ سياسي‌ و زماني‌ خاص‌ خود به‌ چاپ‌ رسيده‌اند كه‌ از ملاحظات‌ سياسي‌ نيز بي‌ بهره‌ نبوده‌اند [و]‌ تحليل‌ هريك‌ از آنها مجال‌ خاص‌ خود را مي‌طلبد.» (10)
در پایان باید گفت تاریخ نگاری با نگاه درونی به انقلاب اسلامی نیز خالی از آفات معمول نیست اما هیچ چیز ضرورت توجه به نگاه درونی به وقایع تاریخی را کم نمی کند و حتی می توان گفت که شناخت آفات این نوع تاریخ نگاری، بخشی از اشراف بر تاریخ انقلاب اسلامی به حساب می آید. بنابراین نگاه درونی به تاریخ انقلاب اسلامی بر سایر نگاه ها اولویت دارد و هیچ چیز اهمیت آن را کمرنگ نمی کند.

 
مشخصات شناسنامه ای مهم ترین کتابهای مورد اشاره:
1_ نهضت روحانيون ايران (11 جلد)، علی دوانی، چاپ دوم، مركز اسناد انقلاب اسلامي، تهران، 1377
2_ نهضت امام خمینی، سیدحمید روحانی، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، تهران، 1372
3_نهضت امام خمینی (جلد دوم و سوم)، سیدحمید روحانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1374
4_ انقلاب اسلامی و ریشه های آن، عباسعلی عمید زنجانی، نشر کتاب سیاسی، تهران، 1371
5_ تاریخ سیاسی معاصر ایران (دوره دو جلدی)، سیدجلال الدین مدنی، دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، 1387
6_ چهارده سال رقابت ایدئولوژیک شیعه در ایران (1356 – 1343)، روح الله حسینیان، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1383
7_ یک سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه (بهمن 1356 تا بهمن 1357)، روح الله حسینیان، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1385
8_ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، خاطرات ارتشبد حسين فردوست (جلد اول-چاپ ۱۶) ويراستار: عبدالله شهبازی، 1382
9_ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، جستارهايي از تاريخ معاصرایران (جلد دوم- چاپ۱۶)، عبدالله شهبازی، 1382
پاورقی ها:
_ 1 و 2 و 3 و 4 و 9 و 10 :کتاب شناسی انقلاب اسلامی(طبقه بندی و سیر مطالعاتی)، نوشته یعقوب توکلی ـ (منبع اینترنتی)
_ 5 و 6 و 7 و 8 : اسناد و تاریخ انقلاب اسلامی، نوشته رحیم نیکبخت، مدير بخش تدوين اسناد و تاريخ شفاهي مرکز اسناد انقلاب اسلامي ـ (منبع اینترنتی)

آيا مصاديقي از تبرك جستن در ميان صحابه و مسلمانان عصر رسالت مشاهده مي شود؟
اين گونه مصاديق،در تاريخ اسلام بارها و بارها ذكر شده است و در اينجا براي نمونه مواردي چند را بر مي شماريم :
1.كام برداري كودكان صحابه ؛ هرگاه در مدينه كودكي متولد مي شد، او را به حضور پيامبر مي آوردند . حضرتش كام او را با خرما بر مي داشت و براي او دعا مي كرد . ابن حجر مي گويد : هر نوزادي كه پس از هجرت، در مدينه چشم به جهان گشود، پيامبر حتماً او را ديده است، زيرا صحابه پيامبر، مقيد بودند كام فرزندانشان به دست مبارك پيامبر برداشته شود . عاشيه مي گويد :كودكان را مي آوردند و پيامبر، آنان را تبرك مي كرد . عبدالرحمان بن عوف مي گويد : براي كسي مولودي نمي شد مگر اين كه آن طفل را به حضور پيامبر مي آوردند و ايشان درباره او دعا مي كرد. وقتي عبدالله بن عباس متولد شد، پيامبر و اهل بيت او در شعب ابي طالب به سر مي بردند؛ پيامبر كام او را با آب دهان خود برداشت.
2.تبرك صحابه به نوازش پيامبر (ص)؛ اين تنها كودكان نبودند كه با كام برداشتن پيامبر (ص) متبرك مي شدند ؛ بلكه بزرگان نيز اصرار مي ورزيدند كه پيامبر دست بر سر آنان بكشد و آنان را متبرك سازد . زياد بن عبدالله از كساني كه پيامبر درباره او دعا كرد و دست بر سر وي نهاد و آن گاه آن را تا بيني او كشيد . شاعر درباره فرزند او گفته است :
يابن الذي مسح النبي براسه                           و دعا له بالخير عند المسجد
اي پسر كسي كه پيامبر دست بر سر او نهاد و او را در مسجد دعا كرد.
3. تبرك به آب وضو و غسل پيامبر(ص) ؛يكي از كارهاي رايج در دوران زندگي رسول خدا (ص) اين بود كه ياران، به آب وضو و غسل او تبرك جسته و اجازه نمي دادند قطره اي از آن به زمين بريزد ، و اگر زياد بود آن را مي خوردند، و گرنه به صورت خويش مي ماليدند.
عروة بن مسعود ثقفي، نماينده قريش در صلح حديبيه، اين منظره را ديد و به سران قريش يادآور شد و گفت : ياران محمد، براي به دست آوردن آب وضوي او به زد و خورد مي پرداختند . نه تنها به آب وضو و غسل او، بلكه به باقي مانده آب و غذاي او و حتي به كاسه اي كه از آن آب خورده يا چاه هايي كه از آن آب نوشيده بود و نيز تبرك مي جستند .
4.تبرك به قبر پيامبر (ص) ؛ مروان بن حكم وارد مسجد شد . ديد مردي صورت خود را بر قبر پيامبر نهاده است . مروان گردن او را گرفت و پس كشيد  و به او گفت : مي داني چه مي كني ؟ آن مرد سر برداشت و معلوم شد كه ابو ايوب انصاري، صحابه بزرگ و ميزبان پيامبر است . وي در پاسخ مروان گفت : من به سوي سنگ نيامده ام من آهنگ پيامبر كرده ام . ولي اي مروان از پيامبر  شنيده ام كه فرمودند : آن گاه كه دين را صالحان رهبري مي كنند، بر آن گريه نكنيد ؛ آن گاه گريه كنيد كه رهبران از نااهلان باشند. يعني تو و خاندان اموي.
اين داستان ، نشان از آن دارد كه ياران پيامبر، با گذاردن صورت بر قبر شريف پيامبر ، تبرك مي جستند و كساني چون مروان بن حكم كه مهر پيامبر را بر دل نداشتند، با آن مخالفت مي كردند.
بررسي تاريخ مسلمان در صدر اسلام به روشني نشان مي دهد كه تبرك بر آثار به جاي مانده از پيامبر (ص) يا آثار منتسب به ايشان، جزو فرهنگ اسلامي بوده اند ،آنان درصدد دستيابي به فيض الهي از اين راه بوده اند همچنان كه فيض الهي به يعقوب از طريق يوسف رسيد . نيز مهر و مودت آنان به پيامبر اكرم سبب مي شد كه آنچه به او منتسب بود را گرامي مي داشتند ؛ بنابراين تمام آثار آن حضرت را ، از جمله زره، شمشير، كلاه خود، كفش، مو، ناخن و كاسه هايي كه در آن آب نوشيده يا كوزه هايي كه از آن سيراب شده، و چاه هايي كه از آن آب نوشيده است، با عنايت تمام حفظ مي كردند و به عصا و لباس هاي آن بزرگوار تبرك مي جستند، و پيوسته خاتم انگشتر او در ميان آيندگانشان دست به دست مي گشت.
بنابراين آنچه امروز در كنار قبر خاتم پيامبران (ص) به چشم مي خورد گروه و يا شبكه اي زير عنوان آمران به معروف و ناهيان از منكر، هر نوع و اظهار علاقه به حضرتش را شرك و بدعت مي خوانند، گناهي نا بخشودني است كه ريشه اش كج فكري در حقايق ديني است و اگر سران اين گروه با تشكيل سميناري موافقت كنند، پرده ابهام از روي حقايق برداشته مي شود و چماق هاي تكفير و تفسيق كنار رفته و مهر و مودت اسلامي، جاي دشمني و درگيري را مي گيرد.  

چگونه به شفاعت معتقد باشيم، در حالي كه قرآن شفاعت را مردود شمرده و در معرفي روز رستاخيز مي فرمايد: از آن روز بترسيد كه كسي به جاي كسي مجازات نمي گردد، و شفاعت پذيرفته نمي شود؟
تفسير شايسته و كامل يك آيه، با در نظر گرفتن قراين و شأن نزول آن به دست مي آيد جمله ياد شده در پرسش در دو آيه قرآن تكرار شده است كه عبارت از:
واتقوا يوما لاتجزي نفس عن نفس شيئا و لا يقبل منها شفاعة و لا يؤخذ منها عدل و لا ينصرون؛
و بترسيد از روزي كه هيچ كس چيزي [از عذاب خدا] را از كسي دفع نمي كند ؛ و نه از او شفاعتي پذيرفته، و نه به جاي وي بدلي گرفته مي شود؛ و نه ياري خواهند داشت.
واتقوا يوما لاتجزي نفس عن نفس شيئا و لا يقبل منها عدل و لا تنفعها شفاعة و لا ينصرون.
اين دو آيه به گواهي آيات پيشپن و پسين آنها، هر دو مربوط به نفي شفاعتي است كه يهود درباره خويش معتقد بود و خطاب به آنان است كه مي گفتند : ما فرزندان پيامبرانيم و هر اندازه بار گناهمان سنگين باشد، پدران ما در حق ما شفاعت خواهند كرد . اسلام، اين گونه شفاعت بي قيد و شرط را به شدت انكار كرده است، زيرا ملاك و زير بناي نجات را ايمان و عمل صالح مي داند، نه نسب و پيوند خويشاوندي ؛ از اين جهت قرآن شفاعت مورد نظر آنان را در اين آيات نفي مي كند.
يهوديان خود را ملت برگزيده و تافته جدا بافته مي پنداشتند و همه جهانيان اين جمله را از آنان مي شنيدند كه «ما ملت برگزيده خدا هستيم .»
نه تنها آنان بلكه به نقل قرآن، مسيحيان نيز چنين عقيده اي را درباره خويش داشتند و خود را فرزندان و دوستان خداوند قلمداد مي كردند. آنان نجات در آخرت را از آن كسي مي دانستند كه به خاندان اسرائيل منتسب گردد. تو گويي انتساب به بستگان اسرائيل و يا انتساب به يكي از دو آيين _هر چند عملي در كار نباشد _ مايه نجات انسان ها است تا آنجا كه قرآن از آنان نقل مي كند :
و قالوا لن يدخل الجنة الا من كان هودا او نصاري
و گفتند: هرگز كسي به بهشت در نيايد، مگر آن كه يهودي يا ترسا باشد.
قرآن آشكارا با اين فكر مبارزه مي كند كه انتساب به اسرائيل و يا انتساب به آييني در نجات انسان كافي است؛ بلكه مايه نجات را ايمان قلبي، تسليم باطني و كردار نيك مي داند و مي فرمايد:

تلك امانيهم قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين بلي من اسلم وجهه لله و هو محسن فلله اجره عند ربه و لاخوف و لا هم يحزنون؛
اين آرزوهاي [واهي] ايشان است. بگو اگر راست مي گوييد دليل خود را بياوريد. آري ! هر كس كه خود را با تمام وجود به خدا تسليم كند و نيكوكار باشد، پس مزد وي پيش پروردگار او است، بيعتي بر آنان نيست ، و غمگين نخواهند شد.
گستاخي آنان به اندازه اي رسيده بود كه با كمال بي شرمي مي گفتند :
و قالوا لن تمسنا النار الا اياما معدودة قل اتخذتم عند الله عهدا؛
و گفتند: جز روزهايي چند، هرگز آتش به ما نخواهد رسيد . بگو مگر پيماني از خدا گرفته ايد؟
بنابراين آيات مطرح شده در نفي شفاعت ، نمي تواند ناظر به شفاعتي باشد كه خود قرآن و آيين اسلام آن را با شرايطي خاص ، تصويب كرده و اعلام داشته است.