محبوبه ولی

كانون انديشه جوان امسال هم براي چندمين سال پياپي در نمايشگاه بين المللي كتاب حضور يافت و از لا به لاي كتبش حرف هايي براي گفتن داشت. از مجموع آثار مكتوبي كه در نمايشگاه كتاب تهران از سوي كانون انديشه جوان عرضه شد، برخي پرفروش تر و برخي كم فروش تر بودند. در اين ميان آثاري چون "چنين گفت نيچه" به قلم "يارعلي كردفيروزجاني"، "حجاب" اثر "مهدي مهريزي"، "اخلاق هنجاري" نوشته ي "علي شيرواني"، "توكل" به همت "حسين روحاني نژاد"، "نگاه قرآني به حيات معنوي" به نگارش "اسدالله جمشيدي"، "حقوق زن" تأليف "حميد كريمي"، "فرااخلاق" نگاشته "علي شيرواني"، "سيره سياسي معصومين در عصر حاكميت" به كوشش "محمد ملك زاده"، "بحر خروشان" به قلم "حسين روحاني نژاد" و "فساد مالي" اثر " حسن دادگر" و "معصومي نيا" به ترتيب ده اثر پرفروش كانون بودند.
بي ترديد آنچه كتابي را خوب يا بد مي كند، مجموعه اي از محتوا، قلم نويسنده، موضوع، قطع، جلد و طرح آن و ... است. اما آنچه كتابي را پرفروش يا كم فروش مي كند، ميزان استقبال و چگونگي پسند و سليقه ي مخاطب است. بر اساس همين واقعيت محرز، به سراغ "ميثم رمضانعلي" مسؤول دفتر مخاطب شناسي كانون انديشه جوان رفتيم تا از او جويا شويم كه:

چرا پرفروش ترين اثر كانون در نمايشگاه كتاب، كتابي است به نام "چنين گفت نيچه"؟
آمارها مواردي را نشان مي دهند و اطلاعاتي نيز كه از طريق مطالعات راهبردي بدست مي آيد، به ما نشان مي دهد كه وضعيت براي ارائه اثر به مخاطب چگونه است. در مورد كتاب مذكور، از قبل حدس مي زديم كه اين كتاب يكي از مهم ترين و پرفروش ترين كتاب ها مي شود. زيرا با يك سري مطالعات و تحقيقات، فعاليت هاي انجمن ها و كارهاي ميداني دريافتيم كه شخصيت ها در جذب مخاطب بسيار مؤثرند و شخصيت محور بودن يك كتاب براي مخاطبان بسيار مهم است.
ممكن است گاهي نويسنده ي يك كتاب شخصيت مهم و مطرحي باشد و گاهي موضوع يك كتاب؛ ضمن اينكه اقبال مخاطب از كتاب هايي كه حول يك شخصيت مسايلي را مطرح مي كنند، زياد است. مثلاً كتابي پيرامون شخصيت اميركبير با عنوان "فراز و فرود اصلاحات در عصر اميركبير" كه در پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي تأليف يافته نيز با اقبال و فروش خوبي مواجه شد. در مورد كتاب هايي كه نويسنده شان شخصيت مهمي است نيز به آثار "آقامجتبي تهراني" شاره مي كنم كه جزء پرفروش ترين آثار بوده اند. كتاب "بحر خروشان" كه حول يك شخصيت عرفاني است نيز به همين دليل جزء پرفروش ترين ها بوده است.

علت فروش ساير اين آثار چه بوده است؟
جلسات، همايش ها و نشست هايي كه با موضوعات اخلاقي و عرفاني برگزار مي شود، حاكي از علاقه خاص مخاطب و وجود يك خلاء بزرگ در اين حوزه است. مي توان گفت 60 درصد مخاطبان نسبت به مباحثي كه حول اخلاق و عرفان مي چرخد، حساسيت دارند و البته موضوعات كلان و فلسفي نيز در كنار آنها مطرح مي شود مثل موضوع "نيچه" كه جايگاه خاصي در تاريخ فلسفه ي غرب دارد و استقبال از آن نيز به علاقه ي مخاطب به اخلاق و عرفان و فلسفه برمي گردد. بويژه آنكه نيچه از اخلاق دور و منفك نيست و بسيار به آن مي پردازد. برخي آثار ديگر مثل "اخلاق هنجاري"، "فرااخلاق" و "نگاه قرآني به حيات معنوي" نيز در حوزه ي اخلاق و عرفان مي گنجند كه مورد استقبال قرار گرفته اند.

خلائي كه از آن ياد كرديد، دقيقاً در چه حوزه هايي است؟
در همان حوزه هايي كه مورد استقبال مخاطبان قرار مي گيرند و كتاب هايشان جزء پرفروش ترين هاست. در حوزه ي اخلاق كاربردي کتاب های کمی داریم؛ به طور مثال بحث اخلاق در وب و يا اخلاق در ارتباطات اجتماعی و خانوادگی. کتاب هایی که رویکرد مهارتی دارند نیز کم هستند. اين خلأ در آثاری با موضوعات تاریخی که شخصیت گرا باشند هم بشدت احساس می شود.

فکر می کنید جریان ها و وضعیت اجتماعی چقدر بر روی ذائقه مخاطب مؤثر است؟
خیلی زیاد. این روزها جریانی شکل می گیرد که می خواهد تاریخ معاصر ما را شکل دیگری نشان دهد. طي چند سال اخیر شخصیت محور بودن در تاریخمان زیاد شده است. نشریات مختلفی با تیراژ و مخاطبان زیاد منتشر می شوند که بر روی شخصیت های تاریخی کار می کنند و معمولاً آنچه نشان می دهند، با واقعیت خیلی متفاوت است و به همین دلیل است که مثلاً شخصیتی که از آوینی می شناسیم، با خود او تفاوت دارد. در واقع ما هر چه داریم از هویتی تعریف می شود که پیش از "من" بوده است و این گونه جریان ها روی نقطه ی خوبی برای تغییر هویت دست گذاشته اند.

آیا آثار تاریخی و شخصیت محور کانون، حقایق را می گویند و امنیت اطلاعاتی مضامین و محتوایشان را برای مخاطب تأمین می کنند؟
سنجش و ارزیابی آثار، عنوان ها، ریز محورها و حتی رویکرد یک کتاب، ارزیابی اجمالی و تفضیلی آن توسط ارزیاب های متخصص همگی درصدد تأمین همین امنیت هستند و نهایتاً کتابی که از کانون بیرون می آید، ضریب امنیتی خوبی برای مخاطب دارد؛ با توجه به اینکه بسیاری از قشر جوان کتابی را می خواهند که پالایش شده باشد و از خود می پرسند که این کتاب به درد من می خورد یا نه؟ حقایق را می گوید یا نه؟ و اصلاً واقعی هست یا نه؟

آیا مخاطبان کانون نیز همین نظر را دارند که کتاب های کانون از نظر بار اطلاعاتی دقیق و صحیح هستند؟ رصدی در این مورد انجام داده اید؟
طرحی به نام "بازخورد سنجی" را در دست داریم که ذیل آن بازخوردی که بعد از ارائه محصول اتفاق می افتد را دریافت می کنیم. این طرح که به شدت در مورد آن احساس نیاز می شود، بازخورد تمام حوزه ها اعم از کتاب، همایش ها، حلقه ها، سایت و ... را در بر می گیرد، اما هنوز به مرحله اجرایی نرسیده است. در این طرح یک گروه شاهد در نظر گرفته می شود تا قبل از انتشار یک اثر اشکالات آن را پیدا و جهت رفع اعلام کنند. هر چند چنين طرحی را هنوز اعمال نکرده ایم، اما در اولویت های کاری کانون است تا نظر مخاطب را در مورد آثار مختلف کانون بدانیم.

این گروه شاهد چگونه انتخاب می شوند؟
شبیه طرح "هم پرسگی و گفتگوی آزاد"؛ بدین ترتیب که دانشجویان را به صورت اتفاقی از دانشگاه های مختلف انتخاب می کنیم و بدون آگاهی قبلی از موضوع کتاب، نشست، همایش یا هر محصول دیگری از آنها کمک می گیریم. شاید هم صفحه ای حاوي پرسش و پاسخ نيز انتهای کتاب هایمان ضمیمه کنیم.

با توجه به حضور کانون در نمایشگاه بین المللی کتاب، بیشتر خریداران و مشتریان کتاب های کانون، كدام دسته از مخاطبان آن هستند؟
اقبال نسبت به کتاب های دانشجو، بیشتر از دو سطح جوان و اندیشه بود.

قلم و نوع نگارش چقدر در جذب مخاطبان ده اثر پر فروش کانون مؤثر بوده است؟
روان بودن قلم در جذب مخاطب مسأله مهمی است. بسیاری از کتاب ها بیشتر از آنکه قلمشان مهم بوده باشد، موضوع مهمی داشته اند. اما برخی نیز علاوه بر موضوع جذاب، بیان خوبی نیز داشته اند؛ "چنین گفت نیچه" چنین است. در کانون به علت پرداخت و قلم زدن زیاد در حوزه های فلسفی و اخلاقی، کم کم با ذائقه مخاطب آشنا شده ایم و می دانیم چگونه قلم و نگارشی را در این حوزه ها می پسندد. اما این نگاه باید به بقیه ی حوزه ها نیز تعمیم پیدا کند.

بر اساس بررسی انجام شده، کتاب های تاریخی و ادبی در نمایشگاه بین المللی کتاب با بیشترین استقبال مواجه شده اند. به نظرتان این اقبال برای چیست و وضعیت کانون در این حوزه ها چگونه است؟
استقبال از کتاب های تاریخی و ادبی بیشتر متأثر از جوی است که ایجاد شده است. استقبال سیما از موضوعات تاریخی و رویکرد تاریخی بسیاری از نشریات، بر مخاطب نیز تأثیر می گذارد. اما در مورد وضعیت کانون باید بگویم که در حوزه ی تاریخی و ادبی ضعف داریم. البته با تصویب عناوین پژوهشی به یک تعادل نسبی نسبت به بقیه ی حوزه ها خواهيم رسید و رویکرد و نمودي متوازن تري نسبت به همه ی حوزه ها به خود خواهيم گرفت. و چون كانون قرار است مرجع بسیاری از دانشجویان شود، اینگونه می تواند موقعیت خود را تثبیت کند.

اشاره کردید به رویکرد تاریخی سیما و نشریات؛ البته رویکرد بسیاری نهادهای دیگر نیز تاریخی شده است. فکر می کنید کانون با تصویب طرح های پژوهشی تاریخی بتواند در این رقابت سنگین مخاطب را متوجه خود سازد؟
هرچند که رقابت سنگین است، اما متوازن نیست. به همین علت خلأ شدیدی نسبت به معرفی شخصیت ها، تاریخ، سیر تاریخی و واقعیت آنها احساس می شود که مخاطب به دنبال آن است. کانون هم با وجود آنکه در این زمینه خیلی با نقطه ی مطلوب فاصله دارد، اما عناوین پژوهشی تهیه شده، خیلی از موضوعات را پوشش می دهد و اعتماد مخاطب نیز کانون را در این رقابت یاری می دهد.

به نظرتان باید به ذائقه و سلیقه مخاطب توجه کرد یا با توجه به نیاز جامعه ذائقه سازی کرد و اساساً چطور این دو مقوله با هم جمع می شوند؟
در یک زمان مطلبی را مخاطب طلب مي كند و زماني دیگر ما هستيم كه بايد موضوعی را نیاز مخاطب قرار دهيم. در کانون رویکرد مخاطب محوری باید تقویت شود. در کانون خواسته ها را جمع می کنیم، از بین آنها به برخی موضوعات نمی پردازیم و نباید بپردازیم و برخی موضوعات که در عین حال نیاز جامعه هست را انتخاب می کنیم و در پرداخت به آنها از قطع کتاب، طرح روی جلد و ... تا نوع نگارش را با توجه به پسند مخاطب مورد توجه قرار می دهیم. مثلاً بی تردید طرح روی جلد چنین گفت نیچه در فروش آن مؤثر بوده است و از طرفی نیز خیلی از کتاب هاي مناسب كه قلم خوبي داشتند، چون از طرح جلد مناسب بي بهره بودند، خوب فروش نرفتند. جذب مخاطب هدف ماست و حرکت ما در جهت مخاطب است، اما نه هر جذبی.

حضور در نمایشگاه چه ثمری برای کانون و تولیدات آن داشت؟
در نمایشگاه عموم مخاطبان می آیند. به همین دلیل آمارها کمک می کند تا مخاطبان واقعی را بشناسیم. در واقع مخاطبان نمایشگاه اغلب شخصیت های حقیقی اند، نه حقوقی و این امر ما را با مخاطبان اصلی و در واقع گروه هدفمان و نیازها و دغدغه هایشان آشنا می کند.