هنگامه امین زاده

دکتر "مریم حاج عبدالباقی"، استاد دانشگاه و پژوهشگر دینی، از آن دسته بانوان موفقی است که با وجود داشتن مشاغل مهم و سنگین، بر اساس یافته های خویش از چگونگی نگاه اسلام به زن، توانسته بین وظیفه خطیر خانوادگی و مشاغل اجتماعی به ایجاد رابطه ای متوازن دست یابد.
وی که حافظ کل قرآن می باشد، پس از اخذ مدرک دکترای علوم قرآنی از دانشگاه تهران، هم اکنون به عنوان سرپرست دفتر فرهنگ اسلامی دانشگاه الهیات دانشگاه آزاد مشغول به کار است.
سایت کانون اندیشه جوان، با او که خود از فعالان عرصه های اجتماعی است، درباره حدود و ثغور فعالیت های زنان به گفتگو پرداخته که حاصل آن در ادامه به حضورتان تقدیم می شود.

آیا می توان برای فعالیت های زنان در جامعه محدوده ای تعیین کرد؟
امروز نمی توانیم برای اشتغال زنان حدی را تعیین کنیم یا محیط های اشتغال را به شرایط خاصی محدود نماییم. وقتی در پیشرفت جامعه شاهد وجود متخصصین مرد در همه زمینه ها و تخصص ها هستیم، لازم است که زنان نیز در همه عرصه ها فعال باشند. در جامعه اسلامی اگر در هر رشته ای متخصص زن نداشته باشیم، زنان به ناچار به سراغ متخصص مرد می روند. مثلاً اگر وکیل زن متخصص و کارآزموده در جامعه باشد، لزومی به مراجعه زنان به وکلای مرد وجود ندارد.

زنان چگونه می توانند جایگاه کاری خود را در اجتماع ارتقا بخشند؟
حد تخصص و کارآزمودگی زنان است که میزان استقبال جامعه از فعالیت های آنان را تعیین می کند. اشتغال زنان، امروز در جامعه از حد دبیری و معلمی بسیار فراتر رفته و مشاغل فراوانی را شامل می شود. رویکرد زنان به اشتغال باید با اولویت ضرورت وجود نیروی زن در آن زمینه کاری باشد. مانند "آتش نشان زن" برای مواردی که مثلاً آتش سوزی در خانه ای رخ داده که خانمی در آن است؛ اگر یک زن آتش نشان، توانمندی نجات زنی را از آتش داشته باشد، حضور وی ضروری است. مشاغل فروشندگی، کار در ادارات برای پاسخ گویی به ارباب رجوع زن و ... نيز از رایج ترین موارد ضروری اشتغال زنان است.

نظر شما درباره فعاليت هاي اجتماعي - اقتصادي خانم ها چيست؟
معتقدم كه در جامعه اسلامي اگر شعار اسلامي مي دهيم، بايد اسلامي نيز عمل كنيم. خانم ها بايد تقليل كار داشته باشند. حقوقشان متناسب با تقليل كارشان، كم باشد. به يك دليل و آن اينكه هميشه به كار اصلي خود يعني حفظ چارچوب خانواده، بپردازند.
آسيب رساندن به حقوق خانم ها، به حقوق خانواده و در نهايت به جامعه آسيب مي رساند. اگر خانمي درآمد بالا داشت، بايد به آن درجه از آگاهي برسد كه اختيارات خود را اضافه نكند و درآمد بالا ي خود را به عنوان برگ برنده در دست نداشته باشد. درواقع بايد بپذيرد كه مرد، سرپرست حقوقي خانواده است. زن مثل قلب خانواده و مرد به عنوان مغز خانواده عمل مي كند و وجود قلب مهم تر است؛ از اين جهت كه خانه بدون مادر، ساختارش به هم مي ريزد.

اشتغال بانوان ممكن است آسيب هايي را در روابط خانوادگي آنها وارد كند؟
جایگاه خانواده و آسیب های آن در زمینه اشتغال زنان، به دقت و با برنامه قابل بررسی است. در اصل اگر یک برنامه ریزی دقیق و مدون در کار باشد، اشتغال زنان هیچ تضادی با فعالیت های آنان در خانه ندارد. شیفت های کاری کوتاه مدت، یک راه حل مناسب است. به طور مثال در مورد یک روز کاری از 8 صبح تا 8 شب اگر بخواهیم برنامه ریزی کنیم، یک نیروی کار مرد می تواند تمام این 12 ساعت را کار کند. اما همین مدت به دو نیروی کار زن از ساعت 8 صبح تا 2 عصر و از ساعت 2 عصر تا 8 شب اختصاص مي یابد. كه البته بحث درآمد زنان در این زمینه مطرح می شود. با ساعات کاری کمتر، درآمد زنان نیز کمتر می شود و این نه تنها نامناسب نیست، بلکه باعث حفظ اقتدار مرد در خانواده می گردد؛ چون درآمدها و هزینه های خانواده روی پاشنه حقوق کاری زن نمی گردد و او در عین اینکه سهم اشتغال در جامعه را داشته، به امور خانواده و فرزندان هم رسیدگی می کند. اگر بحث زنان سرپرست خانوار باشد، می توان از طریق وام های طولانی مدت و سایر خدمات اشتغال، به افزایش درآمد آنان کمک کرد.

در مورد خود شما؛ آیا فعالیت بیرون از خانه، اثری بر خانواده تان داشته است؟
نحوه اشتغال من و شرایط خانوده ام در این زمان کاملاً با هم تناسب یافته است. زمانی را که من در بیرون از منزل مشغول به کار هستم، همزمان با زمانی است که فرزندانم به تحصیل مشغول اند و همسرم نیز در محل کار است. دو فرزند من به گونه ای تربیت شدند که برای درس خواندن انرژی زیادی از من نمی گرفتند و می توانستند به تنهایی به کارهای درسی شان بپردازند و حضور من فقط در حد کمی برای درس خواندن آن ها مورد نیاز بود. علاوه بر این معمولاً برای تدریس از ساعت 3 عصر به بعد کلاسی نمی گرفتم تا به خانواده ام برسم. در واقع با هماهنگی دقیق اعضای خانواده و امور مربوط به آنها، به راحتی فعالیت های اجتماعی و فرهنگی ام را دنبال کرده ام.

شرايط جدید اشتغال زنان در جامعه به چه دلیلی باب شده است؟
شرایط جدید اشتغال زنان صرفاً به دلیل نیاز روزافزون جامعه به حضور زنان و نیاز آنها به اشتغال، به وجود آمده است.
در شرایط اضطرار، کار زنان با حفظ حریم ها نه تنها ایرادی ندارد، بلکه برای آنها نوعی فضیلت محسوب می شود. حضرت زهرا(س)، کمال زن را در این می دانند که مردی او را نبیند و او هم مردی را نبیند. این در شرایطی است که بدون حضور یک زن در جامعه، هیچ خلائی در خانواده اش یا در جامعه احساس نشود. یعنی خانواده نیازی به کار زن نداشته و حاضر نبودن وی در عرصه کار هم ضرری به جامعه نزند. اما اگر ضرورت بود، در تدریس، پزشکی و مشاغل مدیریتی و تخصصی، جایگاه زنان از حسن بیشتری برخوردار است. مهمترین نکته، حفظ حریم ها در ارتباط با نامحرم است تا اشتغال زن برای وی حسن و فضیلت باشد. هر چند رعایت کامل این موارد منحصر به فرد است، اما می توان قوانین اسلامی را در ارتباط محرم و نامحرم به طور کامل و بدون کاستی اجرا کرد.

با اين اوصاف فعالیت ایده آل زنان در چه حوزه هايی است؟
فعالیت ایده آل یک زن، در حوزه ای است که عملاً نیاز جدی به حضور وی وجود دارد. حتی اگر مردان بتوانند کار وی را انجام دهند، در صورتی که اولویت ارتباطی با زن باشد(در ارتباط با زنان دیگر)، این انجام وظیفه ایده آل است. به عنوان مثال برای کار "خبرنگاری"، اگر مصاحبه شونده یک زن باشد، کار مصاحبه را یک خبرنگار مرد یا زن هر دو می توانند انجام دهند. اگر یک خبرنگار مرد این مصاحبه را انجام دهد، فضیلتی در کار نیست و صرفاً یک رابطه کاری است. اما اگر یک خبرنگار زن این کار را انجام دهد، علاه بر ارتباط اجتماعی و بیرونی، فضیلتی در ارتباط و همفکری دو زن مسلمان وجود دارد.
 
تأثيرات اشتغال بر نقش مادری زنان را چگونه ارزيابي مي كنيد؟
نقش مادري زن در تمام تاريخ مورد احترام بوده است. اما با وجود مقدس بودن اين نقش، زن عنصري جدايي ناپذير از اجتماع بشري است. گر چه در نگاه خالق حكيم، زن و مرد در گوهر انساني و روح آسماني همتا و همسانند و سهم هر يك از حقيقت آدميت، به يك اندازه است. ولي حكمت الهي اين گوهر ملكوتي را در دو صدف زميني با پيكره هاي متفاوت و البته نيازمند به يكديگر جاي داده است.

به نظر شما حدود حجاب بانوان در مشاغل مختلف باید به چه صورت باشد؟
بستگی به ضرورت مشاغل دارد. پوشش اسلامی ارتباطی با رنگ و شکل ندارد و هر پوششی که کاملاً بدن را بپوشاند و تحریک کننده نباشد، اسلامی است، و فرم چادر در ایران به عرف و مسايل اجتماعی و سیاسی کشور برمی گردد. مسأله حجاب از مسایلی است كه قرآن وارد جزئیات آن شده و جلباب را به عنوان پوشش سراسری که از سر تا پایین را می پوشاند و کاملاً بیانگر معنی حجاب است، معرفي مي كند. در آیه 31 سوره نور، عبارت "زنان زینت خود را آشکار نکنند" 2 بار تکرار شده است. این آیه 2 مورد استثنا را مطرح می کند که شامل "محارم و زینت هایی است که خود به خود آشکارهستند". با اینکه رنگ مشکی کراهت دارد، اما دین اسلام این رنگ را در کفش، امامه و ردا (چیزی که به عنوان روپوش استفاده شود) مکروه نمی داند و چادر هم نوعی ردا محسوب می شود.