قسمت سوم

محبوبه ولي

بعد از مجلس پانزدهم تکليف اين لايحه چه شد؟
بعد از مجلس پانزدهم مبارزه ي آيت الله کاشاني از لبنان براي برگزاري انتخابات دوره ي شانزدهم و انتخابات مجدد نمايندگان اقليت يعني همان کساني که در برابر اين لايحه ايستاده بودند، آغاز شد. ولي دولت وقت و انگلستان در صدد بودند از ورود آيت الله کاشاني و نمايندگان شجاع اقليت به مجلس جلوگيري کنند.

در اين ايام آيت الله کاشاني در تبعيد بودند؟
بله.

با وجود تبعيدشان مي توانستند وارد مجلس شوند؟
بله. آن زمان منعي در اين مورد وجود نداشت و نهايتاً آيت الله کاشاني، همان اقليت به اضافه ي مصدق وارد مجلس شانزدهم شدند.

دليل پيروزي مصدق در انتخابات چه بود؟ و با وجود خط مشي متفاوت مصدق چگونه در جبهه ي اين اقليت قرار گرفت؟
مصدق محبوبيتي در بين مردم داشت كه به واسطه ي شعارهايي که مي داد اين محبوبيت را پيدا کرده بود. از طرفي نيز آيت الله کاشاني متوجه نقش مصدق نبودند و وقتي انتخابات برگزار شد، فکر مي کردند اگر مصدق وارد گردد، جبهه ي آنها تقويت مي شود.

آيا نامه ي مصدق در مورد موافقتش با لايحه ي الحاقي نمي توانست مرحوم كاشاني و نمايندگان اقليت را متوجه کند؟
مصدق نامه را زيرکانه نوشته بود. آنقدر زيرکانه که مردم و نمايندگان متوجه آن نشدند.

چرا تقلب هاي انتخاباتي به نتيجه نرسيد؟
مبارزات و اعتراضات شديد مردم منجر به اين شد که انتخابات دوره ي شانزدهم در تهران ابطال شود. به ويژه اينکه آيت الله کاشاني و يارانش از ليست 12 نفري نمايندگان تهران بيرون رفتند. انتخابات دوره ي شانزدهم مجدداً در بهمن ماه 1328 برگزار و نتايح آن در فروردين 1329 اعلام شد. آيت الله کاشاني به مجلس راه يافت و نمايندگي را پذيرفت. با بهره گيري از مصونيت پارلماني به تبعيد ايشان پايان داده شد و به ايران بازگشت.

اين مصونيت پارلماني چيست؟
براساس قانون آن زمان هر کس نماينده باشد دولت حق ندارد او را بازداشت و تبعيد کند. البته اين قانون امروز وجود ندارد. به هر حال بازگشت آيت الله کاشاني با استقبال بي نظير در تاريخ ايران باعث اتحاد مردم و زمينه سازي براي دستيابي به هدف هاي نهضت ملي ايران شد. آيت الله کاشاني پس از بازگشت اعلاميه هايي درباره ي حقوق ايران در زمينه ي نفت صادر کرد. وي در 28 خرداد 1329 يعني يک هفته پس از بازگشتش پيامي به نمايندگان داد مبني بر اينکه "نفت ايران منتقل به ملت ايران است و به هر ترتيبي که بخواهد نسبت به آن رفتار مي کند و قرارداد غيرقانوني که به اکراه و اجبار تحميل شود هيچ نوع اعتبار قضايي ندارد و نمي تواند ملت ايران را از حقوق مسلمه خود محروم کند." و سپس افزودند: "ملت ايران مشروطيت را با خون خود گرفته و زير بار استبداد و ديکتاتوري نمي رود و البته با خون خود هم از آن دفاع خواهد کرد."
اين پيام از سوي مصدق خوانده شد ولي او همسويي با هدف هاي آقاي كاشاني و ديگر اقليت ها نشان نمي داد و حتي هنگامي که کميسيوني از نمايندگان براي رسيدگي به لايحه ي الحاقي تشکيل شد، مصدق موافق ملي کردن نفت نبود.

چرا پيام هاي آيت الله کاشاني توسط مصدق در مجلس خوانده مي شد؟ آيا اين به انتخاب خود مرحوم كاشاني کاشاني بود؟
خير. انتخابش با آيت الله کاشاني نبود. ايشان پيام هايشان را مي فرستادند و مصدق پيش دستي مي کرد و براي نزديک شدن به ايشان پيام ها را مي خواند. از طرفي نمايندگان اقليت مجلس شانزدهم مصدق را به عنوان رهبر خود انتخاب کرده بودند.

گويا آيت الله كاشاني در مجلس حاضر نمي شدند؟ چرا؟
شأن و موقعيت ايشان به عنوان يكي از علماي بزرگ در حدي نبود كه به مجلس بروند. نه اينكه مجلس را كوچك بشمارند بلكه يك موقعيت مذهبي و سياسي بسيار برجسته داشتند و نيازي به حضورشان در مجلس نبود.

با وجود مخالفت هاي مصدق چگونه وي به عنوان يكي از عوامل اصلي ملي كردن صنعت نفت شناخته مي شود؟
به دليل همان تحريف هايي كه گفتم. اما اسنادي كه پس از ملي شدن نفت از خانه ي "ريچار سِدان" رييس اداره ي اطلاعات شركت نفت انگليس به دست آمد و در كتابي با عنوان "اسناد خانه ي سِدان" گردآوري و چاپ شد. در سندي كه در اين كتاب چاپ شده است و تاريخ آن 11 تير 1329 مي باشد، اداره اطلاعات شرکت نفت انگليس در تهران به گونه ي محرمانه بيوگرافي اعضاي كميسيون نفت و رييس آن يعني "مصدق" را تدوين کرده است. در اين سند مهم گفته شده كه مصدق بي نهايت مشتاق تصويب لايحه الحاقي است. ديگر بخش هاي اين سند نيز خواندني است. نكته ي ديگر اينكه در جلسه اي كه در آذر 1329 در خانه ي يكي از نمايندگان با حضور آيت الله كاشاني برگزار شد، مصدق هنوز با ملي كردن صنعت نفت موافق نبوده است؛ بيان اين سوابق براي اين است که بدانيد نقش اين شخصيت ها در ملي كردن نفت چه اندازه بوده است.
ولي سرانجام در پي مبارزات آيت الله كاشاني و نمايندگان اقليت مجلس شانزدهم، در 24 اسفند 1329 ملي شدن صنعت نفت ايران به تصويب مجلس شوراي عالي رسيد و پيام تبريكي از سوي آيت الله كاشاني به ملت ايران صادر شد. (که متن پيام به شرح زير است.)

 
انتخابات مجلس شوراي اسلامي به تازگي برگزار شد. اگر آيت الله کاشاني امروز زنده بودند و وارد مجلس مي شدند اولويت اولشان چه بود؟
اصلاح قانون انتخابات مجلس که 56 سال پيش به دنبال آن بودند ولي هنوز اصلاح نشده و انتخابات اخير با همان قانون محمدعلي شاه قاجار يعني قانوني که نزديک به 100 سال از عمر آن مي گذرد برگزار گرديد.
اين قانون انتخابات بايد از سال هاي پيش به گونه ي بنيادي دگرگون مي شد تا فرصت برگزاري انتخابات آزاد و منصفانه در کشور فراهم مي گرديد و با راه يافتن نمايندگان حقيقي و شجاع به مجلس راه حلي براي بحران هاي موجود در کشور بوجود آيد. 

... قسمت اول