محبوبه ولي

يكشنبه چهاردهم بهمن سرد هزار و سيصد و هشتاد و شش، هشت صبح، قرار ما مؤسسه انتشارات اميركبير. طبق روال هميشه منتظر يكي از همان اساتيد مو سپيد و پنجاه - شصت ساله بوديم. اما هوا برفي بود و مصاحبه شونده ي ما ده دقيقه اي توي ترافيك گير كرده بود. بعد از ده دقيقه اي انتظار، كسي كه در آستانه در حاضر شد، اصلاً شبيه آدمي كه منتظرش بوديم نبود. "سيداحمد حبيب نژاد" صاحب رتبه ي 5 كنكور سراسري سال 75، دانشجوي دكتراي رشته حقوق ، از طلاب ممتاز حوزه و محصل درس خارج حوزه، اتمام سطح 2 مركز تخصصي حقوق و قضاي اسلامي ورتبه اول آن، مدرس دانشگاه، عضو و دبير سابق گروه حقوق مركز جهاني علوم اسلامي، معاون علمي و فرهنگي و مشاور حقوقي مؤسسه انتشارات اميركبير، صاحب شش کتاب وچندین مقاله و .... متولد 1356 و ظاهراً از آنهايي كه پله هاي ترقي را سه تا يكي طی كرده اند. اما آنچه ما را به آنجا كشانده بود، نگارش كتاب "حقوق و وظايف نمايندگي مجلس" و "انتخابات نمايندگي مجلس" از سوي ایشان بود كه در اين حال و هواي انتخاباتي مجلس نيز بهانه ي خوبي شد تا به سراغ وي برويم و در مورد كتابش و انتخابات با او گفتگو كنيم.

آقاي حبيب نژاد كمي در مورد كتابتان و چگونگي نگارش آن بگوييد.
فكر انجام اين كار از طرف پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی بود. البته اول قرار بود در مورد مجلس خبرگان كار شود، اما سپس قرار بر نگارش يك كتاب تك جلدي با موضوع مجلس شوراي اسلامي شد كه بعد به دو جلد تقسيم شد. در جلد اول حقوق و وظايف نماينده مجلس، ويژگي ها، اوصاف و مصونيت هاي نماينده مجلس آمده و جلد دوم كلياتي مربوط به انتخابات و قوانين انتخاباتي است كه مباحث تطبيقي قانون اساسي و قوانين انتخابات ايران با كشورهاي ديگر نيز مطرح شده است. هر دو دفتر زير نظر ناظر علمي آقاي دكتر ناصر قربان نيا تأليف شد و گروه فقه و حقوق پژوهشگاه به رياست آقاي حكمت نيا نيز نظارت مستقيم بر روند كار داشتند.

مخاطب اصلي دو كتاب شما، قشر جوان و دانشجو است. به ويژه اينكه از سوي كانون انديشه جوان به بازار عرضه شده است. چقدر در نگارش اين دو اثر سياسي، به مخاطب تان توجه داشتيد؟
يكي از دغدغه هاي اصلي كانون داشتن ادبيات و قالب جوان پسند آثارش استو اما از طرفي رشته ي حقوق به لحاظ ماهيتش موضوعات سنگيني دارد. اصطلاحاتي مثل نمايندگي و مصونيت را نمي شود نازل كرد، زيرا بار حقوقي به دنبال خواهد داشت و از طرف ديگر براي جوان و دانشجو سنگين است. لذا صحبت كردن در مورد مباحث حقوقي به زبان جوان كار دشواري بود، اما نمانيده ي كانون در جلسات شورا، زبان، شكل و مخاطب سنجي را مي آورد و فكر مي كنم كار بعد از اتمام توانست مخاطب جوان خود را جذب كند. به این دلیل که هر سه اثر حقوقي كه سال 85 چاپ كردم، يعني "حقوق و وظايف نمايندگي مجلس"، "انتخابات نمايندگي مجلس" و "مجلس خبرگان" هر سه به چاپ دوم رسيدند. فكر مي كنم موفقيت شان هم به خاطر اين بود كه بر مبنای بحث هاي تطبيقي و منطبق با قانون اساسي كشورهاي ديگر، اطلاعات جانبي به خواننده داده مي شد و هم اینکه از نظر حقوقي سعي كرديم مباحث را ساده كنيم.

چقدر وقت براي تأليف صرف كرديد؟
شش ماه مداوم به لحاظ فكري و فقهي و حقوق اساسي و تطبيقي وقتم را صرف جمع آوري اطلاعات و نگارش هر دو جلد كردم.

بعضي ها مي گويند انتخابات و مجلس واردات غرب و سوغات فرنگ است. با توجه به اينكه شما در حال تحصيل سطح خارج حوزه نيز هستيد؛ آيا در اسلام مباحث انتخابات و نمايندگان مردمي را داريم؟
در بحث جامعه مدني – اسلامي، كتاب "انديشه نوين سياسي در اسلام" اثر "دكتر حميد عنايت" كتاب خوبي است. در قرآن كريم آيات متعددي در اين خصوص آمده است. مثلاآيه ي "ليقوم الناس بالقسط" مبني بر لزوم حضور خود مردم و قيام آنها برای برپایی عدل وقسط. از طرف دیگر خداوند خطاب" یا ایها الناس" را دارد یعنی خود مردم مورد خطاب وتکلیفند. همانطور كه اصل 56 قانون اساسي حاكميت را از آن خداوند دانسته و انسان را نيز بر سرنوشت خويش حاكم ساخته است. از سوی دیگر موضوعاتی را در اسلام داریم مثل شورا ونقابت وبیعت که در عین اختلافی که در حول برخی از آنها دارد نشان از اهمیت حضور مردم دارند. احاديثي نيز داريم كه نقش مردم و انتخابات را بسيار قوي نشان مي دهد. چنانچه پيامبر اكرم به علي (ع) فرمودند كه "اي پسر ابوطالب! ولايت بر امت من از آن تو است پس اگر در سلامتي و آرامش پذيراي ولايت تو شدند و به حكومت تو رضايت دادند اداره امور آنان را بر عهده بگير و اگر در مورد تو اختلاف كردند آنان را به خودشان وا گذار." اين حديث حاكي از آن است كه هر چند مشروعيت از سوي خداوند باشد، اما عملاً حكومت وقتي بالفعل مي شود كه مردمي باشد.
يا حديثي كه به علي (ع) مي فرمايد: "تو مثل كعبه اي، مردم بايد دنبال تو بگردند، نه اينكه تو سوي آنها روي."
ما شیعه ها مي گوييم بيعت حقانيت ساز نيست، بلكه مقبوليت مي آورد. دو نظریه مهم "انتصاب" و "انتخاب" در شیعه مطرح شده است . نظريه ي انتصاب مي گويد كه خداوند شرايطي را برای نایب امام زمان (عج) در زمان غیبت انتخاب و مشخص كرده مثل اجتهاد وعدالت و مجلس خبرگان كسي را كه آن شرايط را داراست كشف مي كند یعنی انتخاب نمی کنند بلکه کشف میکنند چون در این نظریه تمام فقها بالقوه ولایت هم دارند و نظريه ي انتخاب مي گويد كه خداوند شرايطي را تعيين كرده و مردم كسي را كه حائز آن شرايط است، انتخاب مي كنند. اما سني ها معتقدند خداوند بحث خلافت را به مردم واگذار كرده است و بيعت نيز هم حقانيت و هم مقبوليت مي آورد. در اين گفته نيز اتکا به حديث پيامبر مي كنند كه فرمود: "امت من بر خطا اجتماع نمي كنند."
حتي برخي از علماي اهل سنت خلافت را امري عقلي مي دانند. چنانچه "عبدالرزاق" از مشاهير اهل سنت مدعي است حكومت نبوي ربطي به نبوت پيامبر ندارد.

اتفاقاً يك سؤال در همين جا پيش مي آيد؛ عده اي معتقدند احتمال خطای خرد جمعي زياد است. بنابراين انتخابات و تكيه بر خرد جمعي از پايه غلط است و عده اي هم مي گويند دموكراسي و مردم سالاري حكم بر انتخابات مي كند. در حالي كه هر دو گفته به طور نسبي درست به نظر مي رسند، چگونه مي توان آن دو را با هم جمع كرد؟
سه ديدگاه در اين مورد وجود دارد؛ اول نظر افرادي مثل "عبدالعزيز البدري" و "علامه طباطبايي" است كه در مورد اصل دموكراسي كه تكيه بر ‌آراء اكثريت دارد مي گويد با اشاره به آیاتی مثل "اكثرهم لا يعلمون" و "اكثرهم لا يعلمون" تكيه بر آراء عمومي را نفي مي كند. عده اي هم مي گويند كه هر چه از غرب آمده معادلش در اسلام هست و مثلاً برابري زن و مرد و بسياري مسايل ديگر كه در غرب وجود دارد را به همان صورت مي پذيرند و برايش در اسلام معادل سازي مي كنند. در اين دسته "عقاد" كتابي نوشته با اين مضمون و محتوا كه ما در اسلام مشكلي با برابري زن و مرد نداريم. اما نظريه ي سومي هم هست كه معتدل تر است. در اين نظريه دموكراسي آزاد و مطلق وجود ندارد و همانطور كه در مكتب و نظام ليبراليسم نمي توان اقتصاد سوسياليسم داشت، دموكراسي اسلامي نيز نمي تواند صد در صد منطبق بر غرب باشد و نبايد هم باشد. اسلام خودش داراي موضوعيت و چارچوب است، اما از طرفي هم بايد با غرب بحث كنيم و بعضی از تجارب خوب بشری را اخذ کرد. امام علی مي فرمود كه با من مثل حاكمان جابر حرف نزنيد، به من نصيحت كنيد، . بنابراين نمي توان حكومت جابرانه و غير مردمي را پذيرفت. به لحاظ شرعي نيز اگر حاكمي و فقيهي تمام شرايط فقاهت و عدالت و ... را داشته باشد و نيروي نظامي هم در دست داشته باشد، اما مردم وي را نخواهند، نمي تواند و نبايد از قدرت نظامي اش استفاده كند. نقش مردم در حكومت به قدري سازنده است كه فقيه جامع و واجدالشرايط بدون رضايت مردم حق بالفعل کردن حكومت خودندارد. مثل امام علي (ع) كه در كمال حقانيت بيست و پنج سال از حكومت كناره گرفت.

آقاي حبيب نژاد، در خطوط متعددي از كتاب انتخابات اشاره كرديد كه انتخابات بهترين ابزار مشاركت مردم در سرنوشت سياسي شان است. آيا در اين بحبوبه ي تبليغات و حقه هاي سياسي كه در انتخابات همه ي كشورها اتفاق مي افتد، باز هم مي توان گفت انتخابات به معني حاكميت مردم بر سرنوشت سياسي شان است؟
انتخابات فعلاً بهترين ابزار جابجايي است. اگر انتخابات نباشد يا بايد حكومت سلطنتي داشت و يا به زور متوسل شد. اما اينكه چه انتخاباتي باشد، جاي بحث است. انتخابات آزاد و منصفانه و منطقي يك شبه به وجود نمي آيد. انتخابات يعني "مشاركت متفكرانه و همگاني مردم". یعني كسي كه در انتخابات شركت مي كند بايد قصد انشاء داشته باشد و به تعبير شريعتي حكومت رأس ها نباشد، حكومت رأي ها باشد. فضاي قبل از انتخابات و بعد از انتخابات بايد آزاد باشد. تكثرگرايي احزاب نیز نقش دارد.

منظورتان از تكثرگرايي احزاب چيست؟
به گفته برخی حزب آن نيست كه شب قبل از انتخابات به وجود آيد. بلكه حزب بعد از روز انتخابات به صحنه مي آيد. حزب حاكم هم بايد حقوق حزب اقليت را بپذيرد. اظهار نظر، حق مشورت و جا به جايي قدرت از حقوق حزب اقليت است. حزب حاكم نبايد كاري كند كه حزب ضعيف تر نتواند وارد فضاي رقابتي قبل از انتخابات شود. كشور كه حزب نداشته باشد، به مشكل بر مي خورد. انگليس سيستم پارلماني دارد. دو حزب عمده دارد كه انتخابات حزبي برگزاري مي كنند و رییس حزب اكثريت نخست وزير مي شود. و به اين ترتيب، هم رأي مردم و هم رأي اكثريت نمايندگان را دارد. هند نيز شكل حزبي و منظمي دارد و دموكراسي پارلماني آن يكي از درجات اول را داراست.

تبليغات چقدر در مخدوش كردن ماهيت انتخابات نقش دارد؟
در كتاب "انتخابات نمايندگي مجلس" آورده ام كه يك پنجم اعضاي كنگره هاي آمريكا از ميليونرها و 28 سناتور آمريكايي از سرمايه داران بزرگ آمريكا هستند و اين به خاطر بالا بودن هزينه هاي انتخاباتي مي باشد. زيرا هزينه ي احراز يك كرسي سناتوري در آمريكا در سال 1980، 88000 دلار بوده كه در سال 1996 به 556000 دلار رسيده است. از سال 1980 تاكنون 3/91 درصد از برندگان انتخابات كساني هستند كه بيشترين مخارج را در تبليغات هزينه كرده اند و اين وضعيت در تمام انتخابات ها كم و بيش قابل مشاهده است. اما يكي ديگر از مشكلات انتخابات در ايران، وعده هاي انتخاباتي است. در برخی كشورها براي وعده هاي انتخاباتي مكانيزمي تعريف شده كه در ايران اصلاً خبري از آن نيست. كنترل قضايي وعده هاي انتخاباتي و اصل انتظار مشروع مي گويد كه اگر يك دولتمرد، نماينده يا كانديد دولتي وعده اي داد كه براساس آن وعده مردم كاري را انجام دهند، آن نماينده نمي تواند از حرفش بگذرد و آن را ابطال كند. در حالي كه ايران رسماً چنين قانوني ندارد. بنابراين نماينده مجلس بدون بودجه و اختيارات وعده هاي عجيبي مي دهد، غافل از اينكه كار نماينده قانونگذاري و نظارت است.

آيا انتخابات ما با ماهيت اصلي اش يعني همان "مشاركت متفكرانه همگاني مردم" يكي است؟
انتخابات يعني مردم در يك فضاي آزادانه و رقابت سالم نمايندگاني را انتخاب كنند كه بيشترين صلاحيت را دارند. اما عملاً در هر يك از اجزاي اين تعريف مشكلی است كه مي گويد وضع مطلوب صد در صدي وجود ندارد. "پوپر" مي گويد نبايد به دنبال ايده آل ها باشيم، بلكه بايد مانع ها را كم كنيم. مثلاً در مورد بحثمان یکی یکی موانع برگزاری یک انتخابات شایسته را بررسی و آنها را از سیستم حذف کنیم.

كتاب شما براي جوان ها نوشته شده، فكر مي كنيد مسايل سياسي چقدر دغدغه ي جوان هاست و كجاي زندگي آنها قرار مي گيرد؟
مرحوم "قاضی شريعت پناهي" مي گويد: دموكراسي بيشتر از آنكه يك شكلي از حكومت باشد، يك تربيت فرهنگي - اخلاقي است. فضاي دموكراسي فضايي با نقادي و اطلاع رساني، آزادي رسانه هاي گروهي و مطبوعات بايد باشد. از طرفي به گفته استادمان دکتر هاشمی دموكراسي مثل راه رفتن بچه يك پروسه است. 500 سال در انگلستان طول كشيد. و امروز در ايران بايد به عنوان يك اخلاق جوان پسند به جوان ها عرضه شود.. به نظرم تعلق سياسي در جوان ها كم یا ضعیف است.یکی از دلایل این ضعف باتوجه به حضورم در بحث نشر کتاب آن است که متاسفانه اولا بسیاری از آورده های فکری ما محصولات مکتوب غربی است یعنی ترجمه وثانیا در صد قابل توجه ی از خود این ترجمه ها بدون توجه به قرینه سازی فرهنگی میان زبان مبدا ومقصد میباشد ویا کمتر آثار به روز متفکرین خارجی ترجمه میشود. كسي كه خودش فكر و تأمل كند و يك ايده ارائه دهد تئوری پردازی نماید کم داریم ودر برخی حوزه ها نداریم.

يعني در اين نقل و انتقالات سريع فرهنگي، آثار خارج مرزها به دست مترجمان ما نمي رسد كه آثار گذشته را ترجمه مي كنند؟
يا نمي رسد و يا دير مي رسد ویا اگر میرسد زیاد به روز نیست وحتی برخی موضوعات در آنطرف تمام شده و تازه با ترجمه وارد فضای فکری ما میشود وبحثها روی ان اغاز میگردد.. از طرفي نيز معمولاً مترجمان قوي، سنتي كار مي كنند و به منابع روز دسترسي ندارند. برخی از كساني هم كه با كامپيوتر و اينترنت از آخرين اخبار و آثار اطلاع پيدا مي كنند، ترجمه خوبي ندارند.

سن شركت در انتخابات از پانزده سال به هجده سال رسيد و با تصويب مجلس شركت در انتخابات آتي با هجده سال تمام ميسر است. نظر شما چيست؟
فكر مي كنم در جامعه ي ما در پانزده سالگي آگاهي سياسي براي شركت در انتخابات كافي نيست. بايد جمعي از جامعه شناسان و روان شناسان و متخصصان علوم ديگر جمع شوند، نياز سنجي كنند و روی اینگونه مباحث تامل نمایند. اما متأسفانه بيشتر مباحث با رویکردسياسي در نظر گرفته مي شود تا با در نظر گرفتن رویکرد دقیق علمی. آشنايي كم علوم ديگر با مباحث حقوقي و عدم ورود یا ورود نادرست علوم دیگر به عرصه سياست باعث شد در بسیاری مباحث مثل بحث جامعه شناسي حقوق و جامعه سناسی سیاسیوغیره دچار خلاء تئوري شويم که این کمبود در مباحثی مانند همین قضیه خود را نشان میدهد و میبینیم در عرض چند سال سن رأي دهندگان بدون در نظر گرفتن منطق جامعه شناختي 15 سال تعيين شود و بعد بشود 16 و بعد هم 18سال.