* طرح ديدگاه هاي متفاوت در اين بخش لزوماً انعكاس ديدگاه كانون نمي باشد.

حمیده سلامی

مقدمه
جنگ ايران و عراق در واقع از تير ماه 1359 آغاز شد. زماني كه برژينسكي در مرز اردن - عراق با صدام حسين ملاقات كرد و تعهد نمود از هجوم سراسري ارتش عراق عليه ايران حمايت كند، پيش بيني ها چنين بود كه در اين جنگ عراق پيروز شود، نظام جمهوري اسلامي ايران متزلزل گردد و عناصر طرفدار غرب در مصادر امور قرار گيرند، ولي چنين نشد.
جنگ تحميلي رژيم عراق عليه جمهوري اسلامي ايران در شرايطي وارد هشتمين سال خود شد كه رژيم مذكور مقررات حقوق بين الملل و كنوانسيون هاي مربوط به جنگ را همچنان نقض مي كند.
اكنون براي هيچ مرجع و سازمان بين المللي و يا انسان آگاه و آزاد انديشي ترديدي باقي نمانده كه اين رژيم عراق بود كه بدون هيچ دليل منطقي و صرفا ًبا نيت باطل، مقابله با انقلاب اسلامي ايران و تجزيه كشور، در 22 سپتامبر 1980 از هوا و دريا و زمين قلمرو جمهوري اسلامي ايران را مورد تهاجم قرار داد و ماه ها بخش عظيمي از اراضي كشورمان را در اشغال خود داشت، در حالي كه عراق به عنوان يكي از اعضاي سازمان ملل متحد از يك طرف به موجب بند 3 ماده 2 منشور ملل متحد متعهد بود كه اختلافات بين المللي خود را به طرق مسالمت آميز به نحوي كه صلح و امنيت بين المللي و عدالت به خطر نيفتد، حل و فصل كند.
سرانجام در آخرين روزهاي تيرماه 1367 با فرمان امام خميني (ره) به سپاه پاسداران و حضور گسترده نيروهاي مردمي در جبهه ها، لشكر كشي مجدد به خاك ايران شكست خورد و منافقين كه در آخرين تجاوز به عنوان عاملي تعيين كننده به كمك ارتش عراق آمده بودند، سركوب شدند. دشمن ناچار تن به متاركه جنگ داد و در تاريخ 29/5/1367 ميان ايران و عراق آتش بس برقرار شد.
اميد است دولت هاي آزاده و مردم صلح دوست جهان با آگاهي از جنايات و اعمال غير انساني رژيم عراق كه اين مقاله تنها بخشي كوچكي از صلحنامه آن را بيان مي كند، در راه از بين بردن ريشه هاي تجاوز و سركوب متجاوزين تلاش كنند و جمهوري اسلامي ايران را در اجراي هدفش که همان ایجاد تعاون و همكاري ميان تمامي دولت هاي دنيا و برقراري صلح و امنيت و رفاه و توسعه اقتصادي و اجتماعي است ياري دهند.
***
آمريكا براي پايان دادن به جنگ، ابتكار عمل هايي از جمله تحريم خريد نفت از ايران را انجام داد كه با شكست مواجه شد و در اين وضعيت تحولات ديگري در حال انجام بود كه بدون ترديد نقش مهمي در فراهم سازي زمينه هاي پايان دادن به جنگ داشت. پيش از اين، تلاش عراق براي بين المللي كردن جنگ با فراهم كردن زمينه هاي حضور آمريكا در منطقه و حمله به ايران و تصويب قطعنامه 598 و همچنين حمله به مردم بي دفاع و غير نظامي در شهرها، گرچه ابعاد فشار به ايران را گسترش داد و تشديد كرد، اما هيچكدام به پايان دادن جنگ منجر نشد و مهم ترين اين اعمال قطعنامه 598 بود كه به توضيحي در مورد آن مي پردازيم:

قطعنامه 598
بنا به برخي ملاحظات و احتمال تداوم تهاجمات عراق و همچنين تشديد فشارهای بين المللي عليه جمهوري اسلامي، امام خميني (ره) با يك تصميم حساب شده و ناگهاني، اوضاع را به نفع ايران تغيیر دادند و ریيس جمهوري اسلامي ايران در نامه اي به "خاوير پرز دكوئيار" دبير كل وقت سازمان ملل پذيرش قطعنامه را رسما ً اعلام كرد كه مفاد قطعنامه 598 در تاريخ 20 ژوئيه 1987، از طرف شوراي امنيت و به اتفاق آرا به اين شرح بود:
"شورای امنیت، با تأیید مجدد قطعنامه 582 خود به سال 1986 میلادی، با ابراز نگرانی عمیق از این که علی‌رغم در خواست‌هایش برای آتش بس، منازعه بین ایران و عراق به شدت سابق با تلفات شدید انسانی و تخریب مادی ادامه دارد، با ابراز تأسف از آغاز و ادامه منازعه، همچنین با ابراز تأسف از بمباران مراکز صرفاً مسکونی غیرنظامی، حملات به کشتیرانی بی‌طرف یا هواپیماهای کشوری، نقض قوانین بین‌المللی انسان دوستانه و دیگر قوانین ناظر بر درگیری مسلحانه، بویژه کاربرد سلاح شیمیایی برخلاف الزامات پروتکل 1925 ژنو، با ابراز نگرانی عمیق نسبت به احتمال تشدید و گسترش بیشتر منازعه، مصمم گردید به تمامی اقدامات نظامی بین ایران و عراق خاتمه بخشد، معتقد شد که می باید یک راه حل جامع، عادلانه، شرافتمندانه و پایدار بین ایران و عراق به دست آید.
با یادآوری مفاد منشور ملل متحد، به ویژه تعهد همه دول عضو به حل اختلافات بین‌المللی خود از راه‌های مسالمت‌آمیز به نحوی که صلح و امنیت بین‌المللی و عدالت به مخاطره نیفتد، با حکم به این که در منازعه ما بین ایران و عراق زمینه صلح حاصل شده است، با اقدام براساس مواد 39 و 40 منشور ملل متحد:
1ـ خواستار آن است که به عنوان یک قدم اولیه جهت حل و فصل (مناقشه) از راه مذاکره، ایران و عراق یک آتش بس فوری را رعایت کرده، به تمامی عملیات نظامی در زمین، دریا و هوا خاتمه داده و تمامی نیروهای خود را بدون درنگ به مرزهای شناخته شده بین‌المللی بازگردانند.
2ـ از دبیرکل درخواست می‌کند که یک تیم ناظر ملل متحد را برای بررسی، تأیید و نظارت بر آتش بس و عقب‌نشینی نیروها اعزام نماید و همچنین از دبیرکل درخواست می‌نماید با مشورت طرفین درگیر، تدابیر لازم را اتخاذ نموده، گزارش آن را به شورای امنیت ارائه نماید.
3ـ مصرانه می‌خواهد اسرای جنگی آزاد شده و پس از قطع مخاصمات فعال کنونی، براساس کنوانسیون سوم ژنو 12 اوت 1949، بدون تأخیر به کشور خود بازگردانده شوند.
4ـ از ایران و عراق می خواهد با دبیرکل در اجرای این قطعنامه و در تلاش‌های میانجیگرانه برای حصول یک راه حل جامع، عادلانه و شرافتمندانه مورد قبول دو طرف در خصوص تمام موضوعات موجود، منطبق با اصول مندرج در منشور ملل متحد، همکاری نمایند.
5ـ از تمامی کشورهای دیگر می‌خواهد که حداکثر خویشتنداری را مبذول دارند و از هرگونه اقدامی که می‌تواند منجر به تشدید و گسترش بیشتر منازعه گردد احتراز کنند و بدین ترتیب اجرای قطعنامه حاضر را تسهیل نمایند.
6ـ از دبیرکل درخواست می‌نماید که با مشورت با ایران و عراق، مسئله تفویض اختیار به یک هیأت بی‌طرف برای تحقیق راجع به مسئولیت منازعه را بررسی نموده و در اسرع وقت به شورای امنیت گزارش دهد.
7ـ ابعاد خسارات وارده در خلال منازعه و نیاز به تلاش‌های بازسازی با کمک‌های مناسب بین‌المللی پس از خاتمه درگیری تصدیق می‌گردد و در این خصوص از دبیرکل درخواست می‌کند که هیأت کارشناسان را برای مطالعه موضوع بازسازی و گزارش به شورای امنیت تعیین نمایند.
8ـ همچنین از دبیرکل درخواست می‌کند که با مشورت با ایران و عراق و دیگر کشورهای منطقه، راه‌های افزایش امنیت و ثبات منطقه را مورد مدافه قرار دهد.
9ـ از دبیرکل درخواست می‌کند که شورای امنیت را در مورد اجرای این قطعنامه مطلع نماید.
10ـ مصمم است برای بررسی اقدامات بیشتر جهت رعایت و اجرای این قطعنامه در صورت ضرورت جلسات دیگری مجدداً تشکیل دهد."

خبر پذيرش قطعنامه روز دوشنبه 27 تیر ماه سال 1367 ساعت 14 بعدازظهر از صداي جمهوري اسلامي ايران به شرح زير قرائت شد:
"جمهوري اسلامي ايران طي پيامي خطاب به خاوير پرز دكوئيار دبير كل سازمان ملل اعلام نمود كه با تأييد مجدد تلاش هاي انجام شده و اطمينان قلبي به اقدامات ايشان و به منظور ياري نمودن دبير كل در جهت استقرار امنيت بر اساس عدالت، قطعنامه 598 را رسما ً پذيرفته است."
در نامه ریيس جمهور ايران به دبير كل سازمان ملل به اين مسأله اشاره شده است كه جنگ اكنون ابعادي غير قابل پيش بيني يافته و ضمن وارد كردن كشورهاي ديگر در جنگ، قربانيان بي گناهي را در خود فرو برده است.
اقدام ايران و اهميت آن، واكنش هاي متفاوتي را بر انگيخت. اعجاب و شگفتي مردم و تأسف و تألم آنها موجي از حزن و اندوه همراه با نوعي ابهام و حيرت را در ميان رزمندگان اسلام و طرفداران انقلاب اسلامي در خارج از ايران برانگيخت. در واقع شكاف موجود ميان آگاهي مردم از واقعيات جنگ و برتري هاي چشمگير عراق در توان رزمي و تبليغاتي ای كه انجام مي گرفت و اذهان جامعه را شكل داده بود، مهم ترين عاملي بود كه براساس آن مي توان وضعيت روحي و رواني مردم را توضيح داد.
امام خميني (ره) با توجه به نتايج پذيرش قطعنامه، طي پيامي در اين باره فرمودند: "و اما درباره قبول قطعنامه كه حقيقتا ً مسأله بسيار تلخ و ناگواري براي همه و خصوصا ً براي من بود، اين است كه من تا چند روز قبل معتقد به همان شيوه دفاع و مواضع اعلام شده در جنگ بودم و مصلحت نظام و كشور و انقلاب را در اجراي آن مي ديدم، ولي به واسطه حوادث و عواملي كه از ذكر آن فعلا ً خودداري مي كنم و به اميد خداوند در آينده روشن خواهد شد و با توجه به نظر تمام كارشناسان سياسي و نظامي سطح بالاي كشور - كه من به تعهد و دلسوزي و صداقت آنان اعتماد دارم - با قبول قطعنامه و آتش بس موافقت نمودم و در مقطع كنوني آن را به مصلحت نظام و انقلاب مي دانم. و خدا مي داند كه اگر نبود انگيزه اي كه همه ما و عزت و اعتبار ما بايد در مسير مصلحت اسلام و مسلمين قرباني شود، هرگز راضي به اين عمل نبودم و مرگ وشهادت برايم گواراتر بود."
امام خميني (ره) اين اقدام را به منزله نوشيدن جام زهر ذكر كرده و فرمودند: "فرزندان انقلابي ام! اي کساني که لحظه اي حاضر نيستيد که از غرور مقدستان دست برداريد! شما بدانيد که لحظه لحظه عمر من در راه عشق مقدس خدمت به شما مي گذرد. مي دانم که به شما سخت مي گذرد ولي مگر به پدر پير شما سخت نمي گذرد؟ مي دانم که شهادت شيرين تر از عسل در پيش شماست، مگر براي اين خادمتان اين گونه نيست؟ ولي تحمل گنيد که خدا با صابران است. بغض و کينه انقلابي تان را در سينه ها نگه داريد، با غضب و خشم بر دشمنانتان بنگريد و بدانيد که پيروزي از آن شماست. "
اقدام ايران در پذيرش قطعنامه بازتاب نسبتا ً وسيعي داشت. "رابين رايت" كارشناس مسایل منطقه، دليل اين تصميم را نااميدي ايران از راه حل نظامي ذكر كرد و وضعيت اقتصادي و تحولات اخير جبهه هاي جنگ را مؤثر در اين تصميم گيري دانست. وزير دفاع وقت آمريكا، رويارويي آمريكا با ايران را يكي از عوامل مؤثر در پذيرش قطعنامه به وسيله ايران دانست. عراقي ها كه اوضاع را به سود خود ارزيابي مي كردند و از اقدام ايران ناخشنود بودند، پذيرش قطعنامه را يك تاكتيك خواندند. برخي از صاحب نظران غربي نيز واكنش عراق را قصد عملي عراق براي جلوگيري از برقراري آتش بس ارزيابي كردند. همچنين راديو لندن با استناد به بيانيه نظامي عراق، خبر حمله نظامي وسيع بر عليه مواضع ايران را اعلام كرد. آمريكايي ها از اقدام ايران اظهار خرسندي كردند و سخنگوي وزارت خارجه آمريكا اعلام كرد آمريكا پذيرش قطعنامه 598 را توسط ايران خوش آمد مي گويد. "وايتهد" معاون وزير خارجه آمريكا نيز اعلام كرد واشنگتن هفته گذشته پيامي براي ايران ارسال داشته و از تصميم اين كشور براي قبول قطعنامه 598 تقدير كرده است. آمريكايي ها اقدام ايران را عامل مهمي در رفع موانع در روابط ايران و آمريكا مي دانستند، چنان كه "شولتز" وزير امور خارجه آمريكا اعلام كرد آمريكا مايل به تجديد مناسبات مستقيم با نمايندگان معتبر تهران است.
تنها 3 روز پس از اقدام ايران در اعلام پذيرش قطعنامه 598، عراقي ها در روز جمعه 31 تیرماه 1367 تهاجم خود را در منطقه جنوب آغاز كردند و در 30 كيلومتري شمال عراق مستقر شدند. اين حركت شتابزده شباهت زيادي به تهاجم آنها در آغاز جنگ داشت. هدف عراق از اين اقدام وارد كردن ضربه سنگين نظامي به ايران، اشغال زمين و به اسارت گرفتن شمار زيادي از نظاميان ايراني بود تا به هنگام مذاكرات بعد از جنگ، از آنها به عنوان برگ برنده استفاده كند و در تبادل اسيران نسبت به ايران از موقعيت بهتري برخوردار شود. ضمن آنكه خرمشهر به شدت تهديد مي شد و اشغال مجدد آن امتياز بزرگي براي عراق بود.

وضعيت بسيار حساسي بود و خرمشهر در آستانه سقوط قرار داشت. سقوط مجدد خرمشهر ضربات سنگيني بر مردم وارد مي كرد و ممكن بود ابتكار عملي را كه امام به وسيله پذيرش قطعنامه بدست آورده بودند از دست برود. نگراني هاي برخاسته از اين وضعيت سبب شد امام خميني (ره) توسط فرزندشان - حاج احمد آقا - پيامي را براي سپاه، تنها سازمان حاضر در صحنه، ارسال فرمايند كه در آن آمده بود:
"اينجا نقطه حياتي كفر و اسلام است يعني نقطه شكست و پيروزي، يا اسلام يا كفر است و بايد متر به متر بجنگيد و هيچ چيزي از هيچ كسي پذيرفته نيست .. اينجا نقطه اي است كه يا موجب مي شود سپاه حيات پيدا كند دوباره در كشور و يا براي هميشه سپاه يك سپاه ذليل و مرده اي بشود."
سپس "حاج سيد احمد آقا" خطاب به "رحيم صفوي" كه پيام را يادداشت مي كرد به اين مسأله اشاره نمود كه اگر خدايي نكرده در خرمشهر يك حادثه اي رخ بدهد ديگر ما هيچ كاري نمي توانيم انجام دهيم.
طولي نكشيد كه سيل نيروهاي بسيجي كه از قبول قطعنامه به شدت متأثر بودند و امام خميني (ره) را تنها مي ديدند، به ياري او شتافتند و راهي جبهه ها شدند تا به هر نحو ممكن در برابر دشمن بايستند. دشمني كه بسيار قدرتمندتر از روزهاي اول جنگ شده بود. بار ديگر بسيجيان با كمترين امكانات به ميدان جنگ و شهادت آمدند. جبهه اي كه تنها بسيج بود و سپاه اما نه در سازمان هاي از پيش تعريف شده بلكه در هسته هاي خود جوش مركب از فرماندهان لشكرهاي سپاه و رده هاي پايين تر و نيروهاي مردمي و بسيجي، همه شانه به شانه در لابه لاي تانك هاي عراقي با سلاح سبك و آرپي جي، بدون اتكا به نيروهاي زرهي و توپخانه به دشمن يورش بردند و طي چند روز درگيري سنگين، بخش بزرگي از قواي عراقي را منهدم و آنها را مجبور به عقب نشيني كردند.
جنگ با پذیرش قطعنامه 598 پایان یافت اما در نهایت مظلومیت مردم ایران و تجاوزگری و ددمنشی رژیم بعثی عراق و حامیان جنایتکار او به همه ی دنیا اثبات شد.

---

منابع و مأخذ
1- سيري در جنگ ايران و عراق (مركز مطالعات وتحقيقات جنگ)
2- آغاز تا پايان / سالنماي تحليلي جنگ ايران وعراق (مركز مطالعات وتحقيقات جنگ)
3- تحليلي بر جنگ تحميلي رژيم عراق عليه جمهوري اسلامي ايران (اداره كل حقوقي وزارت امور خارجه)