* طرح ديدگاه هاي متفاوت در اين بخش، لزوماً انعكاس ديدگاه كانون نمي باشد.

محمد اكبري / كارشناسي گرافيك

مبارزات تاريخي ملي شدن نفت در ايران مشحون از فراز و فرودهاي فراوان و پيچيدگي هاي بسيار است. و ساده بيني است اگر بخواهيم در يک نوشتار کوتاه براي خوانندگان به طور دقيق تمامي صف بندي هاي مختلف را نسبت به اين موضوع در تاريخ ترسيم کنيم. ولي قطعاً با نگارش منصفانه مي توان خطوط کلي اين صفوف را به نمايش گذارد.
پس از شهريور 1320 و اشغال ايران توسط متفقين، حرکت هاي سياسي با سه جهت "ملي"،‌ "مذهبي" و "کمونيستي" و با سه مبناي فکري جداگانه در مجلس چهاردهم نمايان گرديد و به تدريج توسعه يافت. در اين ميان بين نيروهاي ملي و مذهبي بخاطر علاقمندي به ميهن و مخالفت با حضور و دخالت بيگانگان، در شرايطي که کشور در زير استعمار روشن و پنهان انگلستان بود، رشته هاي به ظاهر محکم اتحاد و ائتلاف پديد آمد و ديري نگذشت که مبارزات ملي کردن نفت به طور گسترده اي محور اتحاد ميان مليون و مذهبي ها شد.
بر اساس شواهد تاريخي متعاقباً با شکل گيري اين وحدت خجسته، در برهه اي از تاريخ که جامعه ي ايراني در تب فقر و پريشاني مي سوخت، جريان کمونيستي (توده اي ها) علي رغم تضادي که بخاطر تأمين منافع روس ها با استراتژي انگليس داشت، در کنار استعمار پير و دولت هاي دست نشانده اش، هدف سرکوب مبارزين ملي و مذهبي را دنبال مي کرد و شايد بتوان اينگونه قضاوت کرد كه علت عمق تعامل ميان دکتر مصدق و آيت الله کاشاني تا قبل از سي تير 1331 صف آرايي و جمع اضداد منافع ملت با نهضت ملي شدن نفت بود. به همين خاطر هر چه فشار دستگاه استبدادي براي جلوگيري از مبارزه بيشتر مي شد نزديکي اين دو رهبر سياسي نيز بيشتري گرديد. تا جايي که با اعلام صريح مصدق مبني بر به رسميت نشناختن قرارداد دارسي، 1933 و نيز قرارداد الحاقي و ارائه پيشنهاد ملي کردن نفت در تمام نقاط کشور با پشتيباني مستقيم آيت الله کاشاني، اين تصميم حتي در کميسيون مربوطه نيز مورد تأييد قرار نگرفت.
اما اين آيت الله کاشاني بود که با مقبوليتي که در ميان علماي بلاد و مردم داشت، توانست اين مبارزه را به سراسر کشور بکشاند و با صدور بيانيه از طرف ايشان و ديگر علما موفق به ايجاد امواج مردمي شود. آنگونه که طبق اسناد در سال 1329 "ملي شدن نفت به يک خواست ملي تبديل شد".
همسو با اين مبارزان جمعيت فدائيان اسلام بودند که توانستند با ترورهاي انقلابي، قدرتمند موجود بر سر راه ملي شدن نفت را از ميان بردارند و مسير مبارزه را هموار سازند. بر اساس اظهارات برخي مليون، اگر اقدامات مؤثر گروه آرمان خواه فدائيان اسلام نبود، رژيم هيچگاه مجبور به عقب نشيني نمي شد تا با باطل اعلام کردن انتخابات راه براي حضور اعضاي جبهه ي ملي در مجلس هموار شود. و ديگر اينکه اعدام انقلابي رزم آرا توسط خليل طهماسبي سبب شد که مجلس به سرعت مغلوب تصميم کميسيون نفت شود و با تصويب ماده واحده ي ملي شدن نفت و تصويب و تأييد سنا در 29 اسفند، درخشانترين پيروزي ملي مذهبي ها صورت پذيرد. با وجود همراهي آيت الله کاشاني و مصدق در زمان نخست وزيري دکتر مصدق، در زماني که حزب توده قوت گرفتن ملي مذهبي ها در ايران را به سود خود نمي ديدند و به دستور روسها با نهضت مخالفت و از هيچ رفتار خيانت آميزي مضايقه نداشتند؛ بهانه هاي اتحاد ميان اين دو رهبر به کاهش افتاد. زمانيکه دولت مصدق در مضيقه ي اقتصادي شديدي به سر مي برد و انگلستان ايران را تحريم کرده بود، روسها به واسطه ي توده اي ها در داخل آشوب و اعتصاب به راه مي انداختند تا حکومت مصدق فلج شود. آيت الله کاشاني مردم را دعوت به خريد اوراق قرضه کرد تا با اين کار پاره اي از مشکلات اقتصادي مرتفع گردد. ولي جاي تأسف و عبرت تاريخي است که پس از حوادث افتخارآميز حضور ملت در سي تير، برخي زمينه هاي داخلي و فتنه هاي خارجي سبب شد تا ميان اين دو رهبر سياسي اختلاف افتد.
شايد علاوه بر توطئه هاي توده اي ها در هتک حرمت و حيثيت آيت الله کاشاني، علت اصلي اين انشقاق را بتوان در فاصله ي ديدگاهي و طرز تفکر اين دو رهبر دانست. چرا که مصدق برخلاف کاشاني که مبارزات خود را با استعمار پير از جواني در عراق آغاز کرده و در مخالفت با اشغالگران بين النهرين کفن به تن کرده بود، اعتقادي اينچنين به مقابله با استعمار نداشت و دين را از سياست جدا مي دانست. ضمن اينکه آيت الله کاشاني هم قاطعيتي را که رهبري انقلابي بايد داشته باشد در تمام حوزه ها نداشت. اين همان آفاتي بود که توانست مبارزين همسو را از يکديگر جدا کند و درست همان نقطه اي بود که با تقويت آن توسط رهبر قاطع و کبير انقلاب در بهمن 57 باعث پيروزي و وحدت انقلابي گرديد.