* طرح ديدگاه هاي متفاوت در اين بخش لزوماً انعكاس ديدگاه كانون نمي باشد.

زهره درج ابوالقاسمی

تعریف واژه فرهنگ
فرهنگ، واژه ای فارسی و مرکب از دو جزء "فر" و "هنگ" است؛ "فر" پیشوند و به معنی جلو، بالا، بر و پیش آمده، و "هنگ " از ریشه اوستایی "تنگنا" و به معنی کشیدن و سنگینی وزن می باشد.
این واژه مرکب از نظر لغوی به معنی بالا کشیدن، بر کشیدن و بیرون کشیدن است.
تعریف فرهنگ عبارت است از «مجموعه پچیده ای که شامل معارف، معتقدات، هنرها، صنایع، فنون، اخلاق، قوانین، سنن و بالاخره تمام عادات و رفتار و ضوابطی است که فرد به عنوان عضو جامعه، از جامعه خود فرا می گیرد و در برابر آن جامعه وظایف و تعهداتی را بر عهده دارد.

فرهنگ دانشگاه ها
آنچه که در حال حاضر بر فضای دانشگاه ها حاكم است، سر خوردگی نسبت به سیاست و رويكرد سياسي در جوهره ی فرهنگ دانشگاهی است.
شاید بتوان دلیل چنین سر خوردگی و گریز از حرکت به سمت سیاسی شدن را در این دانست که در گذشته از سیاست به معنای درست آن، یعنی سیاست اسلامی و ارزشی، فاصله گرفته شده و ما شاهد نوعی افراط سیاسی در دانشگاه ها بوده ایم.
مسأله دیگر حالت سردرگمی نهادهای مختلف حوزه دانشگاهی است. خصوصاً اينکه بسیاری از این نهادها متولد شرایط بعد از دوم خرداد هستند و چون آن شرایط از جامعه ما رخت بر بسته و دیگر آن فضا در جامعه ما وجود ندارد، این نهادها در بسیاری از مسایل دچار سرگشتگي شده اند. در فاصله تغییر دولت؛ یعنی بین دولت اصلاحات و دولت کنونی، در بسياري از مفاهیمی که دست اندرکاران فرهنگی دولت قبلی به دنبالش بودند، تغییر ایجاد شد. البته در آن مفاهیم ابهام وجود داشت، حال این ابهام عامدانه آفریده شده بود یا در جوهر و ذات مفاهیمی بود که در آن زمان به کار می رفت، در هر صورت وجود داشت.
مسأله بعدی که در فضای فرهنگی دانشگاه ها مشهود است و نیاز به آن احساس می شود، اينست كه همگان از دانشجو گرفته تا کارکنان دانشگاه و افراد جامعه این انتظار را دارند که فرهنگ به معنای واقعی آن به دانشگاه برگردد و به نوع بهتری روی آن کار شود. یعنی نوعی از فرهنگ که متناسب با دانشگاه است، در دانشگاه ایجاد و ترويج گردد.
در حالت کلی آنچه که در دانشگاه باید دنبالش بود و از ارزش های ما جدا نیست، فرهنگ علمی است؛ زیرا اصلی ترین کارکرد دانشگاه ارتباط این نهاد با علم است. در این صورت، آینده ما، آینده ای روشن خواهد بود.

سیاست های فرهنگی وزارت علوم در دولت جدید
تأسیس معاونت فرهنگی در دوران جدید وزارت علوم، بعد از انحلال آن در وزارت علوم دولت سابق، یکی از شواهد و نشانه های توجه دولت جدید و وزیر جدید به بحث فرهنگ است. در دولت سابق، معاونت فرهنگی از ساختار تشکیلاتی وزارت علوم حذف شد و آنها خود را متصدی امور فرهنگی نمی دانستند. البته برای این کار توجیهاتی هم وجود داشت؛ بعضی از آنها معتقد بودند که هر استادی علاوه بر کار در رشته تخصصی اش، دارای یک شخصیت فرهنگی نیز می باشد و آن کاری که معاونت فرهنگی بخواهد انجام دهد، توسط خود استاد نيز می تواند صورت گيرد و نیاز به معاونت فرهنگی نیست. بنابراین شخصی که سر کلاس می رود علاوه بر فناوری و تحقیق، فرهنگ را نیز می آموزد. احیای معاونت فرهنگی خود از نشانه های توجه به فرهنگ در دولت جدید است.
سیاست های فرهنگی معاونت فرهنگی وزارت علوم، بر این مبنا قرار دارد که دانشگاه نهادی است در جامعه ما که باید در خدمت کشور و ایران اسلامی باشد و موتور محرک کشور در ابعاد مختلف به حساب می آید. این خود تفاوتی مهم است؛ زیرا زمانی ما دانشگاه را به عنوان کلاس، نگهبان و ... معنی می کردیم، در حالی که در اینجا بحث ما بر روی دانش آموختگانی است که وارد عرصه ی جامعه شده اند و پاسخ به نیازهای جامعه توسط همین افراد صورت می گیرد.
در سیاست های جدید، اعتقاد بر اینست که دانش آموخته ای که از دانشگاه های ما فارغ التحصیل می شود، باید دارای خصوصیاتي باشد؛ در ابتدا انتظار طبیعی از چنین شخصی اینست که در رشته تخصصی خودش دارای مهارت و تخصص باشد. دوم؛ تعهد دینی است، پس دانش آموخته ما در کشور اسلامی باید تعهد دینی داشته باشد. سوم؛ داشتن تعهد ملی و احساسات ملی گرایانه است. چهارم اینکه ما می خواهیم فردی که فارغ التحصیل مي شود، در دانشگاه مهارت زندگی را آموخته باشد. اگر این چهار ویژگی را کنار هم بگذاریم، فرهنگ را باید طوری طراحی کنیم که چنین انسانی را از دانشگاه تحویل بگیریم و اگر هر فرد فارغ التحصیلي حتی چند درصد از همه این ویژگی ها را در خود داشته باشد، ما به هدف خود رسیده ایم.
سیاست مهم معاونت فرهنگی در زمان حاضر، حرکت به سمت گسترش فضای علم گرایی در دانشگاه ها است. البته نه علم به معنای غربی آن وscientism ، بلکه منظور علمی است که ما در دینمان داریم. این امر در گفته مسؤولان جدید وزرتخانه به خوبی مشخص است.
مهم ترین کار عینی وزارت علوم و معاونت فرهنگی آن، احیا و تقویت انجمن های علمی دانشجویی است. در این زمینه کار و تلاش بسیاری صورت گرفته است، اما از آنجا كه زمان زيادي نياز است تا ایده یک انجمن علمی برای هر دانشکده محقق شود، هنوز جای کار بسياري وجود دارد.
نکته مهم دیگری که در نظر مسؤولان وزارت بوده و البته هنوز عملی نشده است، توجه به نقش استاد و ارتقای مقام اوست. مهم ترین چیزی که در دانشگاه ها باید بدان اهمیت داده شود، استاد است. این نقش قبلاً مغفول واقع شده، علی رغم اینکه در مقام حرف بسیار از آن صحبت شده است. بنابراین نظر ما اینست که امروزه برای اصلاح دانشگاه ها به سوی مهم ترین چیزی که باید حرکت کرد، خود استاد است.
بحث بعدی، کارکنان دانشگاه، فضای حاکم بر دانشگاه، محیط دانشگاه، شناخت آسیب ها و برنامه ریزی برای آینده است كه از جمله مسایلی هستند که باید مد نظر قرار گرفته و به آن توجه شود.
نکته ای که قابل تأمل است، اینست که معضلات فرهنگی نهادی همانند دانشگاه، با مدت زمانی کوتاه قابل حل نیست، بلکه زمان بر است. اگرچه مسایلی که امروزه شاهد آن هستیم، حداقل در 10 سال گذشته روی آنها کار شده و حالا هم باید کار با برنامه صورت گیرد.
مسأله ديگر بحث اساتيد دانشگاه ها است و علي رغم اينكه مجموعه آموزش عالی اعم از همه نهادهای مشغول در این زمینه، به اضافه نهاد نمایندگی رهبر معظم انقلاب در دانشگاه ها، به اين مسأله واقف هستند، اما بايد توجه خاصی به این زمینه داشته باشند. یکی از این کارها، گزینش و جذب اساتیدی است که متناسب با دانشگاه جمهوری اسلامی فعالیت کند. قاعدتاً اگر ما بتوانیم نیروهای جدیدی وارد دانشگاه کنیم که این افراد از دانش آموختگان متعهد و انقلابی به نظام جمهوری اسلامی باشند و با این کار گروه های علمی را جوان سازی کنیم، گامی بزرگ در این زمینه برداشته ایم.
بحث دیگری که در این زمینه مطرح است، ايجاد فضایی است که اساتید بتوانند تجربیات علمی شان را به یکدیگر منتقل کنند. چنین چيزی در گذشته وجود نداشته است. چنانچه این انتقال تجربه در اثر هم اندیشی صورت گیرد، در سطح معرفتی و علمی اساتید هم ارتقا صورت می گیرد و این موضوع، افزایش سطح علمی دانشگاه را به دنبال خود خواهد داشت.
علاوه بر این، در دوره جدید وزارت علوم سعی کرده تا از اساتید به عنوان کسانی که مشکلات را به خوبی می دانند و می توانند به حل آنها کمک کنند، در اين زمينه استفاده کند و در سطوح مختلف با آنها مشورت نماید. نمونه اعلای این مسأله اینست که سعي شده از اساتید نمونه دانشگاه ها که هر سال بر اساس ضوابط انتخاب می شوند، به عنوان یک تشکل غیر دولتی استفاده شود و این تشکل بازوی مشورتی وزارت علوم باشد. تأسیس "جامعه استادان نمونه ایران" که در آینده نزدیک صورت می گیرد نیز در همین راستا است.

تأثیر عوامل داخلی و خارجی بر دانشگاه ها
از آنجایی که نمی توان گفت دانشگاه از جامعه جداست، بلکه آن هم جزئی از جامعه ما است، لذا مسایل سیاسی و سیاست های کلی که دولت در پیش می گیرد و مسایلی که در عرصه سیاسی اتفاق می افتد بر آن تأثيرگذار است. برخی از تشکل های دانشجویی مستقل نیستند، بلكه شاخه ای از احزاب هستند که در دانشگاه ها فعالیت می کنند و فضای دانشگاه ها گاهی متأثر از این مسایل است.
بحث وضعیت اقتصادی کشور هم قطعاً بر وضعیت دانشگاه ها تأثیر می گذارد. در دولت جدید سعی شده در جهت حل مشکلات جدی مالی دانشگاه ها حرکت شود، تا دانشگاه ها با خیال آسوده به تولید علم بپردازند. علی رغم این مشکلات، بر طبق آمارهای تأیید شده وزارت علوم و منابع خارجی، در طول سال های بعد از جنگ، آمار مقالات معتبر علمی در دانشگاه های ما بالا رفته که این خود مایه امیدواری است. در حال حاضر نيز، سیاست وزارت علوم حمایت از تمام کسانی است که دست به نوآوری علمی می زنند.

حرکت به سمت اسلامی شدن دانشگاه ها بر اساس خواست رهبر معظم انقلاب
بحث نظری و تئوریک اسلامی شدن دانشگاه ها در سال های بعد از انقلاب، توسط عده ای از نخبه ترین افراد کشور در مجموعه ای تدوین شده است. شوراي عالي انقلاب فرهنگي این برنامه را در شش مؤلفه تأیید کرده است و در فضای کلی بنا بر اینست که اجرایی شود.
این طرح، طرح کاملی است؛ برای مثال دانشجویان در دانشگاه ها استاد راهنما دارند، اما در این طرح علاوه بر استاد راهنما، استاد مشاور هم در نظر گرفته شده است. همچنين اگر استادی کار فرهنگی انجام داد، این کار در ارتقای شغلی او مؤثر می باشد كه اگر این مسأله مطرح شود، بر طبق آن بايستي آیین نامه ارتقای اساتید نیز تغییر کند.

نظارت بر فرهنگ دانشگاه ها
در بحث نظارت بر فرهنگ دانشگاه ها، قاعدتاً شورای عالی انقلاب فرهنگی بخشی است که مقرراتی را برای دانشگاه ها تصویب می کند و خود بر آن نظارت دارد. اما متأسفانه در حال حاضر بخش متولي اين امر، كار خود را به درستي انجام نمي دهد. البته نه اینکه کلاً هیچ نظارتی نباشد، اما نظارت موجود قوی نیست که یکی از دلایل آن، ضعفی است که در دوره سابق در اين بخش وجود داشته است. به هر حال عملکرد این بخش مطلوب نبوده و راهکارهایی برای این امر وجود دارد که یکی از آنها این است که طبق مقررات موجود، ما می توانیم بر مجریان امر فرهنگ در دانشگاه ها که کارمندان خودمان هم محسوب مي شوند، نظارت داشته باشیم.
یکی از مسایلی که باید به صورت جدی بر آن نظارت صورت گیرد، بودجه و سرانه فرهنگی دانشگاه ها و چگونگی صرف آن در بخش های فرهنگی است كه البته در این قسمت ما در آغاز راه هستیم.

چشم انداز آینده بحث فرهنگ در دانشگاه ها
رویکردی که در حال حاضر در کشور اتخاذ شده و تناسب زیادی با دانشگاه دارد، توجه به دیدگاه علمی در دانشگاه ها است كه اگر عملی شود، آینده کشور بسیار درخشان خواهد شد.
نکته دیگر ضرورت وجود هماهنگی و همسویی بین مجلس شورای اسلامی به عنوان نهاد قانونگذار با شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارت علوم است و در حال حاضر فرصت خوبي براي تحقق اين امر وجود دارد.
امیدوارم بتوانیم در دانشگاه ها به فرهنگی برسیم که در سايه آن فرهنگ کشور ما احساس آرامش كرده و دستاورد چنین فرهنگی، پیشرفت ايران عزیزمان باشد.