فضل اله شفیع

 در طول تاريخ بشر همواره در پی دانستن این مطلب بوده است که از كجا آمده است، براي چه آمده است و به كجا مي رود كساني كه از يك نظام فكري و فلسفي عميق برخوردار بوده اند براي اين سؤالات، پاسخ هاي مناسب پيدا كرده اند، اما كساني كه از يك نظام اعتقادي و فلسفي صحيح برخوردار نبوده اند، چون نتوانستند پاسخ مسائل فوق را دريابند، لذا روح كنجكاو آنها به بن بست رسيده و سر از بيراهه هاي بدبيني و پوچي در آورده اند.
پویایی و کار آمدی هر مکتبی برای اینکه بتواند سالها به حیات عزت مندانه خود ادامه دهد در این است که مبانی عمیق و محکم اعتقادی داشته باشد و بتواند جواب های به روز و کاملی که موافق فهم بشری باشد را در هر زمان به جامعه عرضه کند.
در آیات قرآن نیز اهمیت و جایگاه نظام اعتقادی به مراتب بحث شده است. پـرستش خدا اساسى ترين ارزش دين است چرا که شناخت خدا و پرستش و ايمان به او، هدف اصلى و اساسى نظام اعتقادى اسلامى است. قرآن مجيد در اين رابطه مى فرمايد: (وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالاِْنْسَ اِلاّ لِيَعْبُدوُنِ) «و ما جن و انس را نيافريديم مگر براى عبادت»
تشیع به دلیل اصول اعتقادی که بر اساس آن عمل می کند، نظام اعتقادی و رفتاری خود را بر اساس گفتار معصومین شکل داده است. این مکتب با اینکه در طول تاریخ مورد هجمه ها و ناملايمات حکومت ها و گروه های مختلف قرار گرفته است، لکن توانسته است خود را حفظ کند و حیات اعتقادی خود را ادامه دهد. اعتقاد به عصمت انبیاء الهی از آدم تا خاتم، و به ویژه ائمه هدی (ع) ویژگی منحصر به فرد شیعه است که گفتار آن بزرگواران را در آن پر رنگ تر از دیگر فرق اسلامی می سازد. این شاخصه باعث شده است تا شیعه حتی در تفسیر قرآن هم کلام اهل بیت عصمت(ع) را سر لوحه برداشتهای تفسیری خویش قرار دهد؛ این همان چیزی است که مذاهب دیگر اسلامی به دلیل دوری از کلام گهر بار آنها، مجبور به وارد شدن به فضای تاویل و برداشت های ناصحیح از قرآن بشوند.
در کتاب الفین چنین آمده است: امام صادق(ع) فرمودند: رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله، معصوم بود و گناهى مرتكب نمى‏شد. بنابراين جميع گفتار و افعال او در حضور مردم بر اساس حكمت و مصلحتى بوده است. در مورد قرآن نیز باید گفت، بديهى است قرآن داراى الفاظ مشترك و مجمل است كه معانى آن از خودش روشن نمي شود و نيز بواسطه آيات متشابه و متعارض موجوده در آن كه موجب اختلافات زياد بين مفسّرين و علما گرديده و راهى هم براى شناختن آنها نيست جز گفتار معصوم زيرا گفتار ديگران غير از معصومين هيچ يك از ديگرى اولى و برتر نيست پس ناچاريم كه مبيّنى بدست آوريم تا بحقايق آن آيات عالم شويم كه آن هم تنها معصومين مي باشند.
در مورد معنای سنت نیز به دلیل نظام اعتقادی خاص تشیع باید به این نکته اشاره کرد که نباید معنای سنت را دور شدن از اجتهاد و پیروی از سنت صامت دانست، بلکه شیعه را باید تنها مذهبی از مذاهب اسلامی دانست که به طور صحیح به آن پرداخته است.
امام اول، علی(ع)  فرمود: «سنت دو تاست، سنت در واجب كه پيروى آن هدايت و ترك آن گمراهى است و سنت در غير واجب كه پيروى آن فضيلت و ترك آن گناهى ندارد.»؛ مقصود از سنت گفتار و كردار پيغمبر و معصوم است كه گاهى بيان و توضيح امورات واجب است و گاهى بيان امر مستحبى است كه ترك آن رواست.  سنت در اصل لغت به معنى روش و طريقه است و در مفهوم آن حسن و مصلحت وجود دارد در زبان ديانت بيشتر كردار پيغمبر اسلام كه سرمشق مسلمانى است از اين كلمه مقصود است و در نظر علماى حديث و اصول كردار و گفتار و تقرير معصوم كه مفيد حكم شرعى است معنى آن است.
اگر بخواهیم به شیوه رفتاری علمای شیعه در پرداختن و اهتمام آنها به سنت قطعی سخن بگوییم سخن به درازا خواهد گشید، اما تنها به این مطلب بسنده می کنیم که سيّد بن طاوس- قدّس سرّه- به روايات پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و سلم و امامان معصوم عليهم السّلام بسيار اهميّت مى‏داد، چرا كه گفتار پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و سلم و امامان عليهم السّلام را پس از قرآن، منبع و كانون اصيل شناخت دين می دانست.
لذا به طور صریح می توان اهل سنت واقعی را شیعیان دانست، چرا که آنها به سنت قطعی پیامبر(ص) و ائمه به عنوان گفتار معصوم نگاه می کنند و آن را حجت قطعی در نظام رفتاری خویش می دانند. و آنهایی که خود را پیرو سنت نبوی می دانند اما پیامبر مکرم اسلام صلى اللَّه عليه و آله و سلم را متهم به اشتباه در تصمیم گیری ها می دانند، نه تنها اهل سنت نیستند بلکه سنت را به اهمیت نشناخته اند و این همان غنای مکتب اعتقادی شیعه است که توانسته است پویایی خود را بر اساس اصول اعتقادی خویش بنا کند.
ما به اختصار برخی مبانی نظری و اعتقادی شیعه که در راستای گفتار معصومین شکل گرفته است را بیان می کنیم:
امامت: امامت يکي از اصول مذهب تشيع است. اعتقاد شيعه به امام عادل و معصوم، در درون خود يک اصل انقلابي را مي پروراند و آن اعتقاد به نامشروع بودن همه ي حکومت هاي غير معصوم در زمان معصوم عليه السلام و غاصبانه بودن همه ي حکومت هاي غير مأذون در دوران غيبت است. اين اصل به صورت بالقوه، عنصري انقلابي است که در صورت فعليت، مي تواند حکومت هاي نامشروع را سرنگون و حکومت مطلوب را جايگزين کند. 
اجتهاد: تا ظهور منجي، شيعه با واقعيت عصر غيبت رو به روست و در اين راستا، يکي از اساسي ترين امکاناتي که در اختيار شيعه قرار مي گيرد تا بر اساس آن زندگي اجتماعي، و سياسي خويش را با شرايط روز و مقتضيات زمان وفق دهد، اصل «اجتهاد» است. 
عدالت: شيعه عدالت را از صفات خداوند و جزو اصول مذهب خود قرار داده است. شيعه عدالت را از خداوند به تمام نخبگان سرايت داد و آن را جزو شروط لازم خليفه، والي، حاکم، قاضي، پليس، امام جمعه و امام جماعت برشمرد .این مطلب که از الگو گیری رفتاری و اعتقادی از معصومین شکل گرفته است به وضوح تشیع را به خصیصه ای بارز رهنمود می کند که اصل ظلم نا پذیری از آن ناشی می شود.
انتظار منجی: گرچه انتظار منجی در ادیان و فرق مذهبی دیگر نیز کم و بیش وجود دارد، لکن در تشیع است که جنبه عملی و کاربردی گرفته است. شيعيان تمام آرمان ها و آرزوهاي خويش را تا رسيدن موعود، دست نايافتني مي دانند و بنابراين، همواره از وضع موجود ناراضي اند و اميد به ظهور مصلح جهاني، آنها را همواره در حالتي آماده باش قرار مي دهد و روحيه اي فعال به منتظران مي دهد. در واقع، انتظار عامل محرکي است که انسان را به تلاش و تکاپو وا مي دارد.
شیعه به طور کلی به دلیل دارا بودن خصوصیات منحصر به فرد در طول تاریخ دارای انسجام خاصی بوده است. اگر اساس مکتب تشیع را ولایت الله و رسول او و اولوالامر بدانیم، به این نکته می رسیم که همان است که توانسته به شیعه در زمانهای مختلف انسجام ببخشد. امامان شیعه(علیهم السلام) به دلیل دارا بودن ویژگی های خاصی توانسته اند این یکپارچگی را رقم بزنند.
انتساب روشن به رسول خدا صلي‌الله عليه و آله و اصالت خانوادگي امامان شيعه سبب گرديده بود که آنان در بين عموم مسلمانان از احترام خاصي برخوردار گردند. علماي شيعه پس از پيامبر صلي‌ الله عليه و آله، مقام تبيين دين را بر عهده علي عليه‌السلام و فرزندانش (امامان شيعه) مي‌دانستند. ايشان معتقدند علي‌ عليه‌السلام شاگرد ويژه پيامبر صلي‌الله عليه و آله بوده است و رسول خدا‌ صلي‌الله عليه و آله تمام آنچه که در تبيين اسـلام بايد بيـان مي نمود به وي آموخته است. پس علي عليه‌السلام نه تنها سمَت ولايت در اسلام را دارا مي‌باشد، بلکه سمت تبيين دين را نيز به عهده داشته است، لذا کلام و گفتار آنان براي مسلمانان حجت مي باشد. آنان استدلال مي نمايند که به شهادت پيامبر صلي‌الله عليه و آله و اکثر صحابه، علي  عليه‌السلام در شناخت دقايق و حقايق کتاب و سنت از همه آگاه تر بود. لذا کلام او در بيان حقيقت اسلام کاملاً نافذ و مقبول مي بوده است.
همچنین یکي از مظاهر برجسته امامان شيعه که در اكثر رهبران جوامع اسلامي آن زمان، مخصوصاً رقباي حکومتي ايشان به چشم نمي‌خورد، تقواي الهي و خُلق کريمانه آنان بوده است. رفتار و گفتار کاملاً حق‌مدارانه و حکيمانه ايشان نیز دارای اهمیت است. حکمت در عمل و عکس‌العمل‌هاي ايشان بارها موجوديت جامعه شيعه را از نابودي و اضمحلال قطعي نجات داد.
علاوه بر آن، رواياتي از جمله روايت مشهوري از پيامبر صلي‌الله عليه و آله که فرموده بودند «علي با حق است و حق با اوست» ، هر آن چه علي عليه‌السلام و فرزندانش (امامان پس از او) مي‌گفت و يا انجام مي داد را کلام و عمل حق مي‌دانستند. اين ويژگي باعث شده بود که پيروان کاملاً به امر و رأي آنان اعتماد داشته، به فرمان آنها مطيع بودند.
یکي از عوامل مؤثر در پايداري جامعه شيعه، وجود يک ساختار مستحکم در نظام اعتقادي مکتب آن است. اين نظام اعتقادي متقن عموماً توسط امام محمد باقر عليه‌السلام و امام جعفر صادق عليه‌السلام (امامان پنجم و ششم شيعه) بيان و تثبيت گرديده است. به علاوه مباحث اعتقادي در مکتب شيعه چه در اصول دين و چه در اصول مذهب از غناي علمي مطلوبي برخوردار است. اين امر از دو جهت پديد آمده است. يکي به دليل ارتباط قوي امامان با قرآن و سنت رسول الله صلي‌الله عليه و آله و ديگر به دليل قدرت بيان و تبيين امامان عالم شيعه که به حق در زمان خود به شهادت دوست و دشمن، عالم‌ترين افراد زمان خود بوده‌اند.
نهایتاً این که مکتب تشیع بر پایه حجیت دهی به گفتار و رفتار معصومین شکل گرفته است و این مطلب آشکارا در مبانی اعتقادی و رفتاری آن وجود دارد.