حميد رضا غلامزاده

از سال 1910 که برای اولین بار در نشستی بین ‌المللی و با حضور 17 کشور، حزب بین‌ المللی سوسیالیست تصمیم گرفت تا روزی را به مناسبت روز جهانی زن اعلام نماید، 100 سال می‌گذرد. البته در این نشست نه تاریخی برای این مناسبت تعیین و نه جشنی برگزار شد.
یک سال پیش از نشست بین ‌المللی سوسیالیستها، حزب سوسیالیست آمریکا در تاریخ 28 فوریه 1909 جشنی را در بزرگداشت زنان برگزار نمودند. اما اولین جشن با عنوان «روز جهانی زن» در 19 مارس 1911 برگزار گردید. در آن زمان تعداد کشورهایی که این جشن را برگزار کردند، به تعداد انگشتان یک دست هم نرسید. آنچه برگزار کنندگان مراسم روز زن به دنبال آن بودند، اعطای حق رأی به زنان، حق اشتغال، رفع تبعیض در اشتغال و دستمزد و دسترسی برابر به آموزش بود.
یک هفته بعد از اولین مراسم روز جهانی زن، تراژدی «مثلث آتش»، آتش سوزی در کارخانه‌‌ای در نیویورک، باعث کشته شدن 140 دختر کارگر این کارخانه شد. این اتفاق موجی از خشونت فعالان حقوق زنان را برانگیخت و علاوه بر تغییر قوانین کار آمریکا، بر نشستهای آتی سازمان ملل و دیگر نهادها در خصوص زنان نیز تأثیر گذاشت.
با کشته شدن بیش از دو میلیون سرباز روس در جنگ جهانی، زنان روس در اعتراض به جنگ و کشته شدن مردانشان، آخرین یکشنبه فوریه را برای تجمع اعتراض‌ آميز خود انتخاب کردند. نهایتاً در 23 فوریه سال 1917 این زنان بار دیگر تجمع کردند و سرکوب سربازان تزار به کشته شدن چند تن از زنان انجامید. اما چهار روز پس از این اتفاق تزار ناچار به تسلیم شد. این یکشنبه تاریخی در تقویم روسی برابر 23 فوریه و در تقویم اروپایی برابر 8 مارس بود.
پس از آن به تدریج روز زن و جشنهای گسسته آن بیشتر رواج پیدا کرد. اما در عین حال، بعضی دولتهای اروپایی با برگزار کنندگان آن برخورد می‌کردند و اجازه برگزاری مراسم را نمی‌دادند.
عاقبت در سال 1945 و با صدور منشور سازمان ملل در خصوص حقوق زنان، اولین حرکت رسمی بین‌المللی برای بهبود وضعیت زنان صورت پذیرفت و در سال 1975 این سازمان روز هشت مارس را به عنوان روز جهانی زنان ثبت نمود.

مجعولات تاریخچه 8 مارس
اگر از افرادی که مناسبت 8 مارس و روز جهانی زن را می‌شناسند، در مورد سابقه تاریخی آن پرسش شود، بدون شک بسیاری از افراد راهپیمایی قرن نوزدهم زنان کارگر کارخانجات نساجی نیویورک را نام خواهند برد. «زنان کارگر در اعتراض به شرایط نا مناسب کاری و دستمزد کم در هشت مارس سال 1857 دست به اعتصاب و راهپیمایی زدند که با سرکوب و کشتار پلیس روبرو گردید...» این ماجرا هرگز اتفاق نیافتاده است!
در واقع این افسانه در سال 1955 خلق شده است. همانطور که پیشتر ذکر شد، تا سال 1917 هیچ اتفاق خاصی در حوزه مطالبات و جنبش زنان رخ نداده بود که مناسبتی برای بزرگداشت روز زن تلقی شود. کشتار تعدادی از زنان روس توسط تزار مناسبت خوبی بود و در فاصله سالهای 1917 تا 1955 هم این تاریخ بارها بزرگ داشته شد و این رویداد مهمترین عامل انتخاب 8 مارس به عنوان روز جهانی زن بوده است. اما چرا نه تنها ذکر چندانی از این ماجرا نمی‌شود، بلکه داستانی جایگزین نیز برای آن ارائه شده است؟!
با توجه به نظارت مورخان و کارشناسان، «افسانه 1857» از آنجا سرچشمه می‌گیرد که در سال 1955 غرب در راستای جنگ سرد خود ترجیح می‌داد نامی از شوروی در این مناسبت تاریخی ذکر نشود. با توجه به ساختار سیاسی و اجتماعی روسیه در آن دوران، امریکا و اروپا ترجیح می‌دادند این افتخار را از چنگ بولشویکها بربایند تا هم لوه‌ای کهن‌تر به آن بدهند و هم نقش روسیه و هم حزب کمونیست را کمرنگ نمایند.
 بنابراین افسانه‌ای در مورد کارگران نساجی نیویورک با الهام از اتفاقی که در سال 1911 افتاده بود، خلق و سال 1857 نیز به مناسبت سال تولد کلارا زتکین، از فعالان بین‌المللی حقوق زنان، انتخاب شد.
در ایران نیز بسیاری از طرفداران فمینیسم بر اساس همین تاریخ مجعول، «خودجوش» بودن روز زن را دلیل ارجحیت روز جهانی زن بر مناسبت مندرج در تقویم ایرانی می‌دانند.

روز زن و فمینیسم
چه تلفیق و چه تجمیع روز زن و فمینیسم کار علمی و صحیحی نیست. اما دلیل قرابت این دو مورد با یکدیگر را میتوان به علت مصادره این روز از سوی طرفداران تفکرات فمینیستی دانست. بهانه‌ای که باعث شد فمینیست‌ها این روز را با تفکرات خود پیوند زنند، اشتراک اندیشه آنها با روز زن در شعار «بزرگداشت و دفاع از حقوق زنان» بود. البته این شعار برای تعریف روز جهانی زن می‌تواند تعبیر مناسبی باشد؛ اما به طور قطع استفاده از آن برای تعریف فمینیسم معتبر نیست. در دو سه دهه اخیر فمینیسم آنچنان به رویکردها و دیدگاه‌های متعدد (و گاه متناقضی) تقسیم بندی شده است که نمی‌توان مفهومی کلی و معتبر را در تعریف آن ارائه داد.
از سوی دیگر، روز جهانی زن و مطالبات آن نیز در این مقایسه قابل تأمل می‌باشند. اولین مطالبات خواسته شده در روز جهانی زن مربوط به شرایط کاری، حق رأی و حقوق اولیه زنان می‌شده است. این مطالبات در طول تاریخ و در حمایتهای رسمی مانند سازمان ملل حول حقوق اولیه و ضروری زنان می‌چرخیده است. حقوق و مسائلی مانند برابری در اشتغال، دستمزد برابر، حق رأی، حقوق شهروندی (مانند اجازه أخذ گواهینامه رانندگی، حقوق قضایی و...)، دسترسی برابر به آموزش، جلوگیری از تعصبات قومی و نژادی در خصوص زنان، ممانعت از قتل‌های ناموسی، دسترسی به فرصتهای برابر از اصلی‌ترین مطالبات رسمی روز جهانی زن در طول این سالها بوده است.
اما تفکر فمینیستی، با استفاده از تشابه عنوان «دفاع از حقوق زنان» این روز را مستمسک خود قرار دادند تا این مطالبات خواهان «برابری» را با مطالبات خود مبنی بر «یکسانی و تشابه» جایگزین نمایند؛ و تا حد زیادی در این راه موفق بودند.
اما علت دیگری که می‌توان در این آسیب شناسی به آن پرداخت، رخوت و انفعال مسئولان دولتی در بهره‌گیری مناسب از این مناسبت جهانی بوده است. اگر چه روز جهانی زن سابقه مخدوشی دارد، اما با این حال به عنوان یک مناسبت رسمی در تقویم بین‌المللی جای گرفته است. این مناسبت جهانی بهانه‌ای خوبی برای طرح مباحث زیادی در حوزه زنان در وسعت بین‌المللی است. اما متأسفانه جمهوری اسلامی ایران هرگز از این فرصت استفاده نکرده و تنها منفعلانه نسبت به اقدامات و برنامه‌های فمینیستی واکنش نشان داده است. حال آنکه خالی نمودن عرصه، به طور طبیعی به فعالیت رویکرد مقابل دامن نیز می‌زند.
شورای فرهنگی اجتماعی زنان و مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری که دو نهاد اصلی در حوزه زنان به شمار می‌آیند، بیشتر به دفاع در برابر تهاجم طرف مقابل می‌پردازند و خود هیچ برنامه و طرحی برای پیشروی و حتی حمله به تفكرات غلط جبهه مقابل ندارند. (البته مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری به دلیل تعامل بیشتر با سازمانهای مردم نهاد، تا حدی این مشكل را حل نموده و به اندازه شورای فرهنگی اجتماعی زنان مغلوب و مبهوت جریان فمینیستی باقی نمانده است.)

روش‌شناسی راهبردی
با نگاهی بر اهم فعالیتهای جنبش فمینیستی در طول سه دهه پس از انقلاب، می‌توان کلیاتی را در خصوص نحوه فعالیت و راهبردهای بکار رفته از سوی آنان رصد نمود. مطالعه این استراتژی برای تشخیص حرکتها، نیز مقابله به مثل و در نهایت پیش‌بینی و جلوگیری از حرکات آینده ضرورت دارد.
به طور مختصر، مهمترین بخش راهبردی فمینیستها را می‌توان «چهره‌سازی» از برخی عناصر این جریان به عنوان نماد این جنبش دانست. بنابر این با دعوت از این چهره‌ها، نقل قول از آنها و تکرار اسامی آنها افرادی به عنوان نماد و حتی رهبر این تفکرات معرفی می‌شوند.
قدمی دیگر در این مسیر، نماد سازی به ویژه برای هدف فوق است. در مراسم روز جهانی زن در حداقل یک دهه اخیر، بسیار دیده می‌شود که جوایزی به افراد شناخته شده این جریان اعطا شده است. در واقع، جنبش فمینیستی، با استفاده از مناسبت روز جهانی زن، جوایزی را ابداع کرده و با استفاده از نام این جایزه و اعطای آن به چهره‌های مشخص، حرکت چهره‌سازی جریان را تکمیل می‌کنند.
در این میان، نماد سازی گاه نه فقط از انسانها، بلکه از یک حرکت یا اتفاق یا برنامه نیز صورت می‌گیرد. کمپین یک میلیون امضا برای اصلاح قوانین در مورد زنان از این نمونه نمادسازی‌هاست که بررسی آن در این مجال نمی‌گنجد.

چه باید کرد؟
با توجه به مباحث مطرح شده، آنچه مسئولان جمهوری اسلامی ایران باید در اندیشه آن باشند، تبدیل روز جهانی زن از یک تهدید، به فرصت است. برای این مهم ابتدا باید به جای پرداختن به نتیجه اقدامات جنبش فمینیستی، ریشه‌ها و استراتژی آنها را شناخت و در رفع و خنثی سازی آن قدم برداشت.
از سوی دیگر، مسئولان فرهنگی کشور، به ویژه نهادهای رسمی در حوزه زنان، می‌بایست از حوزه انفعال و لاک دفاعی خود بیرون آمده و در اندیشه طراحی برنامه و اقداماتی مبتنی بر یک «راهبرد مدون و حساب شده» باشند. جالب اینجاست که علیرغم تدوین «منشور حقوق و مسئولیتهای زنان» در سال 1383 از سوی شورای فرهنگی اجتماعی زنان و تصویب آن در شورای عالی انقلاب فرهنگی، در طول این سالها این شورا تنها به نشر تعداد اندکی کتاب در تبیین آن پرداخته است. حال آنکه این منشور خود می‌تواند مبنای بسیار مناسبی برای طراحی یک استراتژی، و نیز برای مطالبه گری و رفع بسیاری از مشکلات و یا شبهات موجود در خصوص زنان باشد.
طراحی یک برنامه راهبردی مدون و فکر شده این فرصت را در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار خواهد داد تا با استفاده از مناسبت بین‌المللی روز جهانی زن، برنامه و الگوی اسلامی و مناسبی را در راستای صدور انقلاب به جهانیان ارائه نماید. علیرغم هجمه‌های ضد فرهنگی و تسلط رسانه‌ای غرب بر اذهان مردم، جهان امروز بیش از پیش تشنه برنامه کامل و مناسب و مبتنی بر معنویات است؛ و این همه جز در سایه اسلام و جز بر پایه مبانی این دین مبین گرد هم جمع نخواهند شد.