عوامل موثر بر اثر معماری در اندیشه شیخ بهایی
رضا سامه ، دانشجوی دکتری دانشگاه تهران
شيخ بهائي، در سال 953 ه.ق 1546 ميلادي در بعلبك متولد شد. او در جبل عامل در ناحيه شام و سوريه در روستايي به نام "جبع" يا "جباع" مي زيسته است. ناحيه "جبل عامل" همواره يكي از مراكز شيعه در غرب آسيا بوده و پيشوايان و دانشمندان شيعه كه از اين ناحيه برخاسته اند، بسيارند خاندان شیخ بهائي از خانواده هاي معروف شيعه در جبل عامل بوده است. بهاءالدين در كودكي به همراه پدرش به ايران آمد و پس از اتمام تحصيلات، شيخ الاسلام اصفهان شد. وي در علوم فلسفه، منطق، هيئت و رياضيات تبحر داشت، مجموعه تأليفاتي كه از او بر جاي مانده در حدود 88 كتاب و رساله است. وي در سال 1031 ه.ق در اصفهان درگذشت و بنا بر وصيت خودش جنازه او را به مشهد بردند و در جوار مرقد مطهر حضرت علي بن موسي الرضا عليه السلام جنب موزه آستان قدس دفن كردند
در میان عموم مردم ، شيخ بهائي معمولا به مهارت در رياضي و معماري و مهندسي معروف بوده و هنوز هم به همين صفت معروف است. طرفه آنکه زاد روزش را نیز به نام روز معماری نام نهاده اند. معماري مسجد امام اصفهان و مهندسي حصار نجف را به او نسبت مي دهند. و نيز شاخصي براي تعيين اوقات شبانه روز از روي سايه آفتاب يا به اصطلاح فني، ساعت آفتاب يا صفحه آفتابي و يا ساعت ظلي در مغرب مسجد امام (مسجد شاه سابق) در اصفهان هست كه مي گويند وي ساخته است.
در احاطه وي به مهندسي مساحي ترديدی نيست و بهترين نمونه ای كه هنوز در ميان است، نخست تقسيم آب زاينده رود به محلات اصفهان و قراي مجاور رودخانه است كه معروف است هيئتي در آن زمان از جانب شاه عباس به رياست شيخ بهائي مأمور شده و ترتيب بسيار دقيق و درستي با منتهاي عدالت و دقت علمي در باب حق آب هر ده و آبادي و محله و بردن آب و ساختن ماديها داده اند كه هنوز به همان ترتيب معمول است و اصل طومار آن در اصفهان هست.
ديگر از كارهاي علمي كه به بهائي نسبت مي دهند طرح ريزي كاريز نجف آباد اصفهان است كه به نام قنات زرين كمر، يكي از بزرگترين كاريزهاي ايران است و از مظهر قنات تا انتهاي آبخور آن 9 فرسنگ است و به 11 جوي بسيار بزرگ تقسيم مي شود .
تعيين سمت قبله مسجد امام به مقياس چهل درجه انحراف غربي از نقطه جنوب و خاتمه دادن به يك سلسله اختلاف میان مفتيان ابتداي عهد صفوي راجع به تشخيص قبله عراقين در مدت يك قرن و نيم از دیگر کارهای اوست.
نکته حایز اهمیت در آثاری که از او بر جای مانده اند، تبعییت این آثار از اصولی است که ریشه در حکمت الهی شیخ دارد. معماری در نگرش او دارای اصولی است که می توان آن را به صورت ذیل بیان کرد:

این اصول مبتنی بر شبکه هستی است

بر مبنای همین اصول ازجمله كارهاي شگفتی كه به بهائي نسبت مي دهند، ساختمان گلخن گرمابه اي است كه هنوز در اصفهان برجای مانده و به حمام شيخ بهائي يا حمام شيخ معروف است. این بنا درميان مسجد جامع و هارونيه در بازار كهنه نزديك بقعه معروف به درب امام واقع است و مردم اصفهان از دير باز همواره عقيده داشته اند كه گلخن گرمابه را بهائي چنان ساخته بود كه با شمعي گرم مي شده و در زير پاتيل گلخن فضایي تهي تعبيه كرده و شمعي افروخته در ميان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود که شمع تا مدتهاي مديد همچنان مي سوخت و آب حمام بدان وسيله گرم مي شد و خود گفته بود كه اگر روزي آن فضا را بشكافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از كار مي افتد و چون پس از مدتي به تعمير گرمابه پرداختند و آن محوطه را شكافتند، شمع فوراً خاموش شد و ديگر از آن پس نتوانستند آن را مجدداً بسازند.
با انتخاب اصفهان به پايتختي و گسترش شهر به طرف جنوب و احداث ميدان امام طرح استقرار کاخ هاي شاهي به وسيله شيخ بهائي ريخته شد.
انتخاب فضائي وسيع در مجموعه اي که در آن روزگار (دولتخانه) ناميده مي شد و بررسي هائي که براي آينده صورت مي گرفت تماماً حکايت از ذوق و استعداد و خلاقيت شيخ بهائي دانشمند بلند آوازه صفويه دارد
مجموعه کاخ هائي که شروع آنها از عالي قاپو بود و تا ميدان اصلي و مرکزي چهارباغ عباسي ادامه داشت .در اين محوطه بزرگ که چند کاخ سلطنتي نيز مستقر بود عماراتي مانند تالار اشرف- جبه خانه - رکيب خانه، کشيک خانه، تالار طويله - کاخ هشت بهشت - توحيد خانه - و بر خي عمارات ديگر ساخته شد.

تهیه نقشه شهر نجف آباد
در دوره صفويه، شهر نجف آباد با طرح شيخ بهايي و به پيشنهاد او به عنوان يك شهر جديد با اهداف زیر احداث شده است:
توليد و گسترش صنايع نظامي تازه وارد شده به ايران توسط برادران شرلي تا صنعتگران در اين شهر گرد آيند و آمادگي دفاعي صفويان را از طريق ساخت انواع سلاح هاي آتشين افزايش دهند.
ايجاد يك قطب كشاورزي : تهيه آذوقه شهر (اصفهان) و زير بناي زراعي استواري براي پايتخت جديد

ویژگی های شهر نجف آباد
این شهر نقشه معماري و شهر سازي پيشرفته اي دارد که نسخ اصلي آن كه توسط شيخ بهايي ترسيم شده است در موزه شهر ليسبون پايتخت پرتغال نگهداري مي شود
طراحی كوچه ها و محلات از شيوه و روش بسيار پشرفته علمي پيروي نموده به طوري كه هنوز هم رفت و آمد در كوچه هاي عموماً شمالي _جنوبي و شرقي _ غربي آن شهر به صورت ساده و راحت انجام مي شود .
محلات طوري طراحي شده كه مشكلات رايج در شهر هاي مشابه را ندارد و اصولاً در اين شهر درگيري هاي قديمي و محله اي وجود ندارد . طراحي و معماري شهر نجف اباد بيانگر قدرت و دانش بي نظير شيخ در زمينه شهر سازي و معماري است .
نويسنده كتاب شيخ بهايي در كتاب آينده عشق ذكر كرده كه طراحي و معماري و شيوه شهر سازي نجف آباد كه بوسيله شيخ بهايي صورت گرفته نه تنها در آن زمان بي نظير بوده بلكه پس از گذشت قريب به 4 قرن همچنان مطلوب است .
آندره زيگفريد در کتاب روح ملتها ، مقاله سازگاري ايراني معتقد است نجف آباد تنها محل يا يكي از محلهاي نادري است كه چون به منظور خاص و طبق نقشه عمومي با فكر واحد بوجود آمده است داراي نظام و قائده اي است .
کاریز نجف آباد
بزرگترين قنات ايران در زمان شاه عباس به نام قنات زرين كمر به طول 9 فرسخ توسط شیخ بهایی به 11 جوي بزرگ تقسیم مي شده كه اين 11 جوي به فاصله چند صد متر از يكديگر و بصورت موازي غرب تا شرق شهر را طي مي كرد و باغهاي محاط به شهر را ابياري مي كرد .
تقسيم آب زاينده رود
مراحل مهندسي تقسیم آب زاينده رود به محله ها و باغات شهر اصفهان:
محاسبه دقيق و بدست آوردن آمار بارندگي مناطق مختلف اصفهان ,حومه و کوهستانهاي اطراف و همچنين سرچشمه زاينده رود، طرح دقيق نهرها و شيب و مقطح آنها و سهم استفاده آب هر باغ و محله و منزل
تدوین یک رساله يا آئين نامه (مانند دفترچه مشخصات فني) و قانونمند نمودن تقسيم بندي و استفاده سهمی از آب زاينده رود ،باتوجه به حرکت و سرعت و کشش و شيب و حجم مناطق زراعي و باغها براي استفاده عامه مردم .
بررسی ومحاسبه فصل سيلابي زاينده رود طي 197 روز اوايل آذر ماه و سپس مدت 168 روز. جالب آنکه اين مدت زمان تغيیرات و نوسانات تا به امروز با آمار متوسط عوامل جوي اصفهان منطبق بوده و اصالت خود را حفظ کرده است .
شيخ بهائي آب زاينده رود را با توجه به محاسبات خيلي دقيق به 33 سهم تقسيم نموده که هر سهم معادل 5شبانه روز قسمتي از آب رودخانه است که بايد آب موجود در رودخانه به هر محله سرازير شود که امروزه با نصب دستگاه هاي مختلف آب سنج ها در نقاط مختلف زاينده رود به همان نتيجه رسيده اند که او در 420 سال قبل رسيده بود .

موزه چيني خانه در مقبره شيخ صفي الدين اردبيلي
به دستور شاه عباس بزرگ در زمان حيات خود برای وقف و حمل نسخه هاي فارسي ديوانهاي ادبي و كتب تاريخ و مصنفات اهل عجم به اضافه چيني آلات از لنگريهاي بزرگ فغفوري ، باديه ها ، و ديگر ظروف نفيسه غوري و فغفوري كه درچيني خانه كاخ سلطنتي بود به بقعه شيخ صفي الدين در اردبيل ساخته شد .
اين كتابها و ظروف چون جاي مخصوصي نداشت در مسجد جنت سرا نگاهداري مي شد. بعد ازدرگذشت شاه عباس و در زمان سلطنت شاه عباس ثاني ، در سال 1057 به منظور حفظ و نگهداري این اشياء با ارزش بناي چيني خانه احداث گرديد.
درعهد شاه عباس دوم كه تالار چيني خانه احداث گرديد كتابخانه بزرگي در آن تاسيس شد كه حاوي تعداد زيادي كتاب به زبانهاي عربي و فارسي و تركي بود...


ویژگی های بنا:
تالاري مربع شكل كه قريب 18 متر قطر دارد و در خروجي سمت شمالي در ورودي چيني خانه قرار دارد. در ديوارهاي طرفين خروجيها و نيز در خود ديوارهاي اصلي شكافهاي ديواري با درهاي بلند و مجلل ساخته شده كه كلمه الله با نقش زيبا زينت بخش آنها مي باشد اين شكافها در درون ديوارها احداث گرديده و به صورت قفسه هايي براي گذاشتن كتابها و چيدن ظروف درآمده است .
سقف چيني خانه گنبد بزرگ و مرتفع و وسيعي است و در آن گچبريهاي بي نظير و رنگ آميزي مخصوص و طلا كاري ظريف به صورت شاهكاري از صنعت و معماري و گچبري قرن يازدهم هجري خود نمايي مي كند. اين گچبري ها به طور مجوف و توخالي با ظرافت خاصي صورت گرفته و در آنها جاي ظروف از قبيل مرتبان (تنگ) و كاسه و بشقاب و پياله و غيره منظور گرديده است. گچ بريها و تزئينات داخلي چيني خانه، با تقليد از اسلوب گچبري عمارت عالي قاپوي اصفهان ساخته شده ولي زيباتر از آن كار درآمده است.


عناوین دیگر :
شبکههای اجتماعی؛ در اختیار تحولات اخیر
مردي براي تمام فصول انقلاب
بحران هستهای ایران
درآمدی بر نهضت های اسلامی یک صد ساله اخیر
مروری بر تاریخچه روز زن





کانون اندیشه جوان در سال 1377 برای پاسخگویی به نیازهای اندیشهای جوانان تأسیس شد.


