سید هادی موسوی

طرح مسئله
قصد داريم درباره يكي از جنبه هاي عيني زندگي انسان معاصر سخن بگوييم. هر چند اين جنبه يكي از صورت هايي است كه حيات فردي و جمعي ما را در خود مستحيل نموده و در زمره عادات معروف قرار گرفته است، تصور مي كنم براي سخن گفتن درباره آن لازم است قدري از اين عادت فاصله بگيريم تا بتوانيم آن را در افقي فراتر و روشن تر ادراك كنيم .
براي درك دقيق موضوع  به اشاراتي كوتاه كه متضمّن طرح دقيق مسئله مورد بحث باشد؛ بسنده مي كنيم: مي دانيم كه رسانه به مدد امكانات وقابليت هاي تكنولوژيك روزانه صدها و هزاران خبر را در زمينه هاي گوناگون منتشر مي كند و از سوي ديگر خبر ديدن و شنيدن و خواندن از طرف افراد ـ به اقتضاي زندگي در دنياي كنوني ـ به يكي از اجزاء لاينفك زندگي ما مبدّل شده است.
و از سوي ديگر ، دوران معاصر (تمدن جديد) داراي خصايص و صورت هاي عيني است كه گستره اي عام و جهاني دارد ، نظير تلاش براي بهبود حداكثري وضعيت مادي ، استغراق بي حد در حيات روزانه و"اكنون" گرايي معطوف به سود طلبي و...
حال ما با يك پرسش دو مرحله اي مواجه هستيم . ابتدا مي خواهيم دريابيم "چه نسبتي ميان خصيصه هاي دوران معاصر و انتشار اخبار توسط رسانه ها وجود دارد ؟" و بعد اين مسئله مطرح مي شود كه "نحوه رويكرد افراد به اخبار رسانه ها چگونه است؟"
ـ ذكر خصيصه هايي از دوران معاصر
تمدن كنوني نظير ديگر تمدن ها مبتني بر اصول و ديدگاه ها و نحوه نگاه خاص به عالم و آدم است. اما آنچه در اين جا اهميت دارد ظهورات عيني و نشانه هاي ديداري و قرينه هاي رفتاري در متن زندگي انسان ها است كه ناظر بر اين اصول و مبادي مي باشد. يك مثال كه در عين حال مؤيد يكي از خصيصه هاي تمدن كنوني است شايد به ما كمك كند: يكي از اصول موضوعه تمدن غربي اين است كه انسان يك حيوان اقتصادي و روش و سلوكش در زندگي تنازع براي بقا است. اين اصل توسط عقل عملي بدين نحو صورت بندي مي شود كه " انسان ها صرفاًً بايد زندگي شان را حول محور ماديات پي ريزي كرده و درصدد كسب قدرت و ثروت از طريق تغالب وستيز برآيند." و اين حكم به علت كثرت شيوع در زندگي روزمره و اتفاق همگاني بر مسلّم بودن آن ، تبديل به عادت مي شود. و بعد در صورت هاي متنزّل آن در زندگي انساني ، در قالب بهبود وضعيت مادي و محوريت معاش و اقتصاد متجلّي مي شود.
خصيصه ديگر مرتبط با مبحث ما ،"انهماك (غرق شدن) در روزمرگي" است. روزمرگي ساحات مختلفي دارد كه پست ترين سطح آن ، مساوق غفلت محض و تمام عيار و استغراق در كَثَرات حيات مادي و عمل بر مبناي قواي وهمي و خيالي است.اقتضاي روزمرگي اين است كه شما در عين حال كه زندگي تان  فرموله شده ، تلاش كنيد در ضمن اوقات روزانه ،  اين زندگي را بگذرانيد.به طور مثال ناگزيريد يك سوم شبانه روز را به فعاليت اختصاص دهيد و باقيمانده را به خوردن و خوابيدن و سرگرمي هاي معمول و مبتذل اختصاص دهيد.
اين مثال در عين سادگي ، بخش اعظمي از واقعيت هر روزه ما را بازتاب مي دهد؛ واقعيتي كه گويي گريزي از آن نيست و با توليد مداوم و مكرر تصورات وهمي از نحوه زيست انساني مان ، امر بر ما مشتبه مي شود و زندگي را همين مي دانيم و ديگر هيچ. به عبارت روشن، ما زندگي انساني را جداي از روزمرگي نمي توانيم فهم و تصور كنيم.
ـ قوام بخشي رسانه ها براي دوران معاصر
خصوصيات تمدن غربي تنها در حيطه فردي نمود نمي يابد بلكه در سطوح فراگيرتري به صورت نهادها و سازوكارهاي عظيم و جمعي پديدار مي شود. يكي از اين نهادها ، نهاد رسانه اي مي باشد كه در دوران معاصر نقش قابل ملاحظه اي را به خود اختصاص داده است. رسانه ها از طريق مواد محتوايي خود كه شامل طيف گسترده اي از تصاوير و عكس ها و مطالب و سخنان و افراد و وسايل و روش هاي گوناگون مي باشد ؛ كاركردها و اغراض خود را متحقق مي كنند.
به طور مثال ، آنها در چينش برنامه هاي خود ، نوع خاصي از زندگي را به مخاطب ارائه مي دهند كه طرح ساده اي است از انسان هايي كه در پي ثروت و بهبود وضعيت مادي خويش هستند و اين به الگويي پايدار براي مخاطب تبديل مي شود .
به عبارت ديگر ، رسانه ها توسط محتواي شان و با تأكيد مستمر و بازتاب پيوسته و هر روزه اين محتوا، اصول فرهنگ تمدن جديد را در قالب كلام و تصوير و نوشته در محيط نهادينه مي كنند. البته اين امر مستلزم سيطره تام رسانه بر اتمسفر زندگي فردي و اجتماعي است.
بر همين اساس ، رسانه ها همّشان را مصروف فرو كشيدن افراد در وهميات و امور غير واقعي مي كنند. زيرا لازمه وهم ، غفلت محض و روزمرگي توأم با جهل مي باشد. و براي اين كار بر روي نقاط ضعف و مشتهيات و اميال نفساني انسان ها دست مي گذارند؛ اين جايي است كه آنها سيطره و حكومت خود را بنا مي نهد.
خلاصه رسانه ها داراي كاركرد دوگانه اي هستند. از يك طرف آنها منعكس كننده ارزش ها و فرهنگ دوران معاصرند و از طرف ديگر ، اين انعكاس عين قوام بخشي به تمدن جديد است. چرا كه موجبات تثبيت و تقويت آن را در دورن افراد فراهم مي كند. و قول مشهور ميان محققان نيز مؤيد اين معنا است كه تمدن جديد هم در حدوث و ايجادش و هم در بقايش نيازمند رسانه ها است.
ـ انتشار و رويكرد افراد به اخبار در دوران معاصر
اكنون به دو پرسشي كه مطرح كرديم، پاسخ خواهيم داد. پرسش نخست اين بود كه چه نسبتي ميان خصيصه هاي دوران معاصر نظير سود طلبي و غوطه ورشدن در روزمرگي و انتشار اخبار توسط رسانه ها وجود دارد؟ اشاره كرديم رسانه ها از طريق برنامه ها و محتوايشان منعكس كننده و قوام بخش دوران معاصر هستند و اخبار رسانه ها نيز از اين قاعده مستثني نيست.
امروزه كمتر كسي ترديد دارد كه رسانه ها ، همه امور را از دريچه سودطلبي مي نگرند. در اين نگاه ، آنچه يك رويداد را در زمره اخبار قرار مي دهد ميزان سودي است كه در زمينه هاي مختلف اقتصادي و سياسي و اجتماعي و ... به رسانه ها اعطا مي كنند.و بر خلاف انتظار ، مبناي خبرسازي و خبر رساني ، اطلاع رساني نيست و خبر نيز نمي تواند ناظر بر آگاهي و يا حقيقتي تعيين كننده باشد.
گذشته از اين ، رسانه ها از طريق انتشار اخبار ، افراد را به ورطه روزمرگي و اشتغال امور سرگرم كننده مي كشانند. زيرا لازمه غلبه رسانه ها بر ذهنيت و عمل افراد ، انهدام قوه تعقل انساني و درگير ساختن او در غفلت است. و اين مستلزم آن است كه اخبار از ماهيت حقيقي شان يعني بازتاب و محاكات حقايق درباره وضعيت عالم و انسان معاصر تهي گردد و شأنيت مطابقت با واقع را از دست بدهند .
و رسانه ها از آن جا كه بازتاب دهنده دنياي معاصر هستند ، طبيعتاً اخبار را نيز در اين جهت به كار مي گيرند. در واقع اخبار ترجمان كلامي و تصويري و نوشتاري دنياي كنوني هستند و اين ترجمان متوقف است بر قلب كاركرد اخبار از اطلاع دادن به توليد روزمرگي .
و اما پرسش دوم اين بود كه نحوه رويكرد افراد به اخبار رسانه ها چگونه است؟
انسان هاي دوره كنوني جامعِ خصوصيات دوران معاصر در خويش مي باشند و از جمله اين خصايص، اساس قرار دادن زندگي مادي معطوف به كسب سود و پذيرش روزمرگي به مثابه تنها صورت متعيّن زندگي است. و همين ويژگي ها ، رويكرد افراد را به اخبار رسانه ها تعيين مي كند.
توضيح اين كه از آن جا كه نحوه نگاه افراد به اخبار نظير رسانه ها مبتني بر سودجويي است، آنها اخبار را به مثابه كالا و شيئي مي بينند كه قرار است يك خريدار آن را خريداري نمايد. در اين نگاه ، خبر شامل سود (مصلحتي) عيني و مادي  براي فرد در حوزه هاي مختلف زندگي مي باشد كه در طي زندگي در پي كسب و احاطه بر آن است. و افراد براي رسيدن به اين منافع، اطلاع از اخبار را راهي مناسب تلقي مي كنند.
و نيز اكثر قريب به اتفاق مخاطبان اخبار كساني هستند روزمره و گرفتار عادات كه غالب رفتار و عملشان مبتني بر اين عادات و اقتضائات روزمرگي مي باشد. واضح است كه اين افراد در مواجه با اخبار در پي چيزي فراتر از عادات و افكار و تقاليد خويش نيستند و هدف آنها از توجه به اخبار ، استحكام بخشيدن اين عادات و تقاليد متوهمانه است .و در سطحي نازل تر ، آنها در پي سرگرمي و منهمك شدن در "حال" و اوقات روزانه مي باشند كه بايد با حداقل ملالت به سر برند.
و معناي اين سخنان آن است كه اساساً اين مردمان نه تنها در جستجوي اطلاع واقعي از امور حقيقي عالم و وضعيت واقع گرايانه اجتماعات انساني كه رسالت اصلي اخبار است ؛ نيستند بلكه حتي به درستي نمي دانند خبر چيست و ماهيت حقيقي اخبار را چه مي سازد.